Jak działa Trybunał Konstytucyjny

Poziom szczegółowości: Podstawy4 min czytania

Czym zajmuje się Trybunał

Trybunał Konstytucyjny (TK) to sąd, który sprawdza, czy przepisy są zgodne z Konstytucją. Nie rozstrzyga zwykłych spraw o rozwód czy kradzież. Ocenia same przepisy. Konstytucja jest w Polsce najwyższym prawem. Niższe przepisy nie mogą jej naruszać.

Trybunał można porównać do kontrolera jakości w fabryce prawa. Sam przepisów nie pisze, ale sprawdza, czy zgadzają się z najważniejszą instrukcją państwa.

TK działa od 1986 r. Dziś zasady jego pracy wyznaczają Konstytucja z 1997 r. i dwie ustawy z 2016 r.

Jak sprawa trafia do Trybunału

Jest kilka dróg:

• Wniosek. Składają go uprawnione podmioty, na przykład grupa posłów albo Rzecznik Praw Obywatelskich (urzędnik, który broni praw obywateli).
• Pytanie prawne. Sąd, który ma wątpliwość, czy przepis jest zgodny z Konstytucją, może zapytać o to TK.
• Skarga konstytucyjna. Istnieje od 17 października 1997 r. Można ją wnieść, gdy w twojej sprawie zapadło już ostateczne rozstrzygnięcie.
• Kontrola przed podpisem. Prezydent może skierować ustawę do TK, zanim ją podpisze. Jeśli Trybunał uzna ją za niezgodną z Konstytucją, Prezydent odmawia podpisu.
• Spór kompetencyjny. Gdy centralne organy państwa spierają się, który z nich ma daną kompetencję, rozstrzyga TK.

Co daje wyrok

Orzeczenia Trybunału są ostateczne i wiążą wszystkich. Muszą być niezwłocznie ogłoszone, zwykle w Dzienniku Ustaw. Przepis uznany za niezgodny z Konstytucją traci moc w dniu ogłoszenia wyroku albo w późniejszym terminie wskazanym przez TK.

Od 2024 r. rząd Donalda Tuska nie publikuje wyroków TK. Powołuje się na uchwałę Sejmu z marca 2024 r., uchwałę Rady Ministrów z grudnia 2024 r. i wyroki sądów europejskich, m.in. o składzie TK. W maju 2024 r. Trybunał uznał tę uchwałę Sejmu za niezgodną z Konstytucją. Utrzymuje, że brak publikacji nie zwalnia z obowiązku stosowania jego wyroków. W 2016 r. spór toczył się na innej podstawie. Rząd Beaty Szydło nie opublikował wtedy wyroku K 47/15. Argumentował, że TK pominął tryb z nowej ustawy. Wyrok ukazał się w 2018 r.

Kim są sędziowie i jak się ich wybiera

W Trybunale jest 15 sędziów. Każdego wybiera Sejm, czyli główna izba parlamentu. Wybiera ich osobno, na dziewięć lat. Tej samej osoby nie można wybrać drugi raz. Kandydat musi wyróżniać się wiedzą prawniczą. Ustawa wymaga też, by spełniał warunki stawiane sędziom Sądu Najwyższego lub Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sędzia TK nie może należeć do partii ani do związku zawodowego.

Według ustaw z 1997 i 2015 r. kandydatów zgłaszało Prezydium Sejmu, czyli marszałek i wicemarszałkowie, albo co najmniej 50 posłów. Wybór wymagał bezwzględnej większości, czyli głosów ponad połowy głosujących.

Ślubowanie i początek pracy

Wybór to pierwszy krok. Potem sędzia składa ślubowanie, czyli uroczyste przyrzeczenie. Konstytucja nie wspomina o ślubowaniu sędziów TK. Wymaga go ustawa. Od 1997 r. ustawy stanowią, że ślubowanie składa się „wobec Prezydenta”. Wcześniej składano je wobec Marszałka Sejmu. Odmowa ślubowania oznacza zrzeczenie się stanowiska.

Z chwilą ślubowania powstaje stosunek służbowy, podobny do zatrudnienia. Następnie Prezes TK przydziela sędziemu sprawy. Wybór, ślubowanie, stosunek służbowy i przydział spraw to osobne etapy.

W 2015 r. Trybunał orzekł w wyroku K 34/15, że Prezydent musi niezwłocznie odebrać ślubowanie od sędziego wybranego przez Sejm. Uznał, że wybór trzech sędziów w październiku 2015 r. miał podstawę zgodną z Konstytucją. Wybór dwóch kolejnych z wyprzedzeniem, na miejsca zwalniane w kadencji następnego Sejmu, takiej podstawy nie miał. W 2026 r. Prezydent Karol Nawrocki odebrał ślubowanie od dwóch z sześciu osób wybranych w marcu. Pozostałe cztery złożyły ślubowanie tylko w Sejmie. W maju 2026 r. Trybunał orzekł (K 3/26), że Prezydent nie ma takiego obowiązku. W pięcioosobowym składzie zasiadały dwie osoby wybrane na miejsca, które TK w 2015 r. uznał za obsadzone. Rząd nie uznaje tego wyroku za wiążący. Sporne jest, czy ślubowanie w Sejmie wywołuje skutki prawne.

Kierownictwo i ochrona sędziów

Prezesa i Wiceprezesa Trybunału powołuje Prezydent. Wybiera spośród kandydatów, których przedstawia Zgromadzenie Ogólne, czyli zebranie sędziów TK. Kadencja Prezesa trwa sześć lat. Gdy nie można upoważnić zastępcy, Prezesa zastępuje sędzia o najdłuższym stażu, liczonym razem z pracą w innych sądach. Anna Korwin-Piotrowska utrzymuje, że na tej podstawie kieruje teraz pracami TK. Zaprzeczają temu Prezes TK Bogdan Święczkowski, Wiceprezes Bartłomiej Sochański i Kancelaria Prezydenta. Najważniejsze sprawy rozpatruje pełny skład, czyli co najmniej 11 sędziów. Sędziego TK nie można pociągnąć do odpowiedzialności karnej bez zgody Trybunału.

Dlaczego to ważne

Wyrok TK może pozbawić mocy przepis, który obowiązuje wszystkich. Dlatego spór o publikację ma znaczenie dla każdego, kogo dotyczy dany przepis.

Poziom szczegółowości: Dla śledzących13 min czytania

Która ustawa obowiązywała w danym dniu

Konstytucja z 2 kwietnia 1997 r. reguluje Trybunał w art. 188–197, a jego organizację i tryb postępowania pozostawia ustawie (art. 197).^1,2 Ustawy o TK zmieniały się kilka razy, dlatego każde zdarzenie ocenia się według aktu obowiązującego w dniu tego zdarzenia.^3,4

Ustawy z 2016 r. obowiązują nadal (stan na 31 października 2026 r.).^11,10 Nowa ustawa o TK, ostatecznie uchwalona 13 września 2024 r., nie weszła w życie: Prezydent Andrzej Duda skierował ją do TK przed podpisaniem, a Trybunał w wyroku Kp 3/24 z 29 lipca 2025 r., wydanym w składzie 11 osób, w tym dwóch wybranych na miejsca uznane w K 34/15 za obsadzone, uznał jej kluczowe przepisy za niezgodne z Konstytucją i nierozerwalnie związane z całą ustawą.^14,15

Co Trybunał rozpatruje i kto może wnieść sprawę

Art. 188 Konstytucji powierza TK badanie hierarchicznej zgodności aktów prawnych, skargi konstytucyjne i sprawy partii politycznych, a art. 189 – spory kompetencyjne między centralnymi konstytucyjnymi organami państwa.¹ Litera w sygnaturze wskazuje drogę, którą sprawa trafiła do Trybunału:

• K – wniosek. Sprawę K 34/15 wszczął w listopadzie 2015 r. wniosek grupy posłów PO, a sprawę K 3/26 – wniosek grupy posłów PiS z lutego 2026 r.^8,16 Rzecznik Praw Obywatelskich w latach 2024–2026 wycofywał swoje wnioski i udział w postępowaniach.¹⁷
• P – pytanie prawne sądu, np. P 7/20.¹⁸
• SK – skarga konstytucyjna, dostępna od 17 października 1997 r. po prawomocnym rozstrzygnięciu sprawy skarżącego.^2,19
• Kp – kontrola prewencyjna (art. 122 ust. 3–4): Prezydent kieruje ustawę do TK przed podpisaniem i odmawia podpisu, jeśli TK uzna ją za niezgodną z Konstytucją.^1,14
• Kpt – spór kompetencyjny, np. Kpt 1/26 wszczęta w kwietniu 2026 r. wnioskiem Prezydenta Karola Nawrockiego w sporze z Sejmem o ślubowania.^20,21
• U – inne akty normatywne, np. U 5/24 o uchwale Sejmu.^22,23

Co daje orzeczenie i spór o publikację

Według art. 190 Konstytucji orzeczenia TK są powszechnie obowiązujące i ostateczne oraz podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu, zwykle w Dzienniku Ustaw.¹

W marcu 2016 r. rząd Beaty Szydło nie opublikował wyroku K 47/15, argumentując, że TK orzekł z pominięciem trybu z ustawy z 22 grudnia 2015 r.; Komisja Wenecka uznała w październiku 2016 r. publikację tego wyroku za niezbędną do rozwiązania kryzysu, a ogłoszono go 5 czerwca 2018 r. (Dz.U. 2018 poz. 1077).^24,25,26,27 Według Komisji Europejskiej od 13 grudnia 2023 r. rząd Donalda Tuska publikował orzeczenia z wyjaśnieniem, gdy w składzie zasiadały osoby wybrane na miejsca, które TK w wyroku K 34/15 uznał za obsadzone, a po uchwale Sejmu z 6 marca 2024 r. przestał publikować wszystkie orzeczenia TK.²⁸ W wyroku U 5/24 z 28 maja 2024 r. TK jednogłośnie uznał tę uchwałę za niezgodną m.in. z art. 7 i art. 190 ust. 1 Konstytucji; według OKO.press wskazał też, że brak publikacji nie zwalnia z obowiązku stosowania jego orzeczeń.^22,23 Uchwała nr 162 Rady Ministrów z 18 grudnia 2024 r., powołująca się na uchwałę Sejmu oraz wyroki ETPC (m.in. Xero Flor, M.L.) i TSUE, stanowi, że nie jest dopuszczalne ogłaszanie dokumentów wydanych przez „organ nieuprawniony” (§ 1 ust. 5); raport KE z 2026 r. odnotowuje, że wyroki nadal nie są publikowane.^29,30

Komisja Wenecka – według wiceministra sprawiedliwości Dariusza Mazura (grudzień 2024 r.) – uznała, że wyroki powinny być publikowane, ewentualnie z adnotacją.³¹

Wybór sędziów

Art. 194 ust. 1 Konstytucji: TK składa się z 15 sędziów wybieranych indywidualnie przez Sejm na 9 lat spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą; ponowny wybór jest niedopuszczalny.^1,32

Ani Konstytucja, ani ustawy z 1997 i 2015 r. nie określały chwili rozpoczęcia kadencji ani terminu ślubowania.^5,6,33 13 marca 2026 r. Sejm wybrał sześć osób zgłoszonych przez Prezydium Sejmu, a 4 września – Macieja Berka, zgłoszonego przez grupę posłów KO.^34,35,36

Ślubowanie, stosunek służbowy i dopuszczenie do orzekania

Konstytucja nie wspomina o ślubowaniu sędziów TK; to wymóg ustawowy, który – jak orzekł TK w K 3/26 z 12 maja 2026 r. – ustawodawca mógł wprowadzić.^1,16 Według art. 4 ustawy o statusie sędzia składa ślubowanie wobec Prezydenta, a odmowa jest równoznaczna ze zrzeczeniem się stanowiska; według art. 5 stosunek służbowy nawiązuje się z chwilą ślubowania, po czym Prezes TK przydziela sędziemu sprawy.¹²

Spór o ślubowanie wracał dwukrotnie. W 2015 r. Prezydent Andrzej Duda nie odebrał ślubowania od żadnej z pięciu osób wybranych 8 października przez Sejm VII kadencji, a w nocy z 2 na 3 grudnia, przed rozprawą w sprawie K 34/15, odebrał je od czterech osób wybranych 2 grudnia przez Sejm VIII kadencji.⁸ W wyroku K 34/15 z 3 grudnia TK orzekł, że art. 137 ustawy z 2015 r. jest zgodny z Konstytucją co do trzech sędziów, których kadencje upływały 6 listopada, a niezgodny co do dwóch, których kadencje upływały 2 i 8 grudnia (w uzasadnieniu wskazał, że Sejm nie może wybierać sędziów „na zapas” na miejsca zwalniane w następnej kadencji), oraz że art. 21 ust. 1 tej ustawy jest zgodny z Konstytucją tylko w rozumieniu nakładającym na Prezydenta obowiązek „niezwłocznego” odebrania ślubowania.^37,38,8 W 2026 r. Prezydent Karol Nawrocki odebrał ślubowanie od dwóch z sześciu osób wybranych 13 marca, a od czterech nie; 9 kwietnia wszystkie sześć złożyło w Sejmie, pod jego nieobecność, ślubowanie z formułą „wobec Prezydenta” (czworo po raz pierwszy, Dariusz Szostek i Magdalena Bentkowska ponownie), a Maciej Berek – 14 października.^39,40,41 Prezes TK Bogdan Święczkowski zajął stanowisko, że nie może nawiązać stosunku służbowego z czterema osobami, dopóki Prezydent nie potwierdzi skuteczności ich ślubowania.⁴² W maju 2026 r. ETPC w sprawie Dziurda i inni przeciwko Polsce zastosował środek tymczasowy: władze mają nie utrudniać czterem skarżącym objęcia i wykonywania obowiązków; rzeczniczka TK oświadczyła, że ETPC nie ma w tej sprawie kompetencji.^43,44

W wyroku K 3/26, wydanym w pięcioosobowym składzie z udziałem dwóch osób wybranych na miejsca uznane w K 34/15 za obsadzone i nieuznawanym przez rząd za wiążący, TK orzekł, że art. 4 ust. 1 ustawy o statusie, rozumiany jako nakładający na Prezydenta obowiązek odebrania ślubowania, jest niezgodny z Konstytucją.^16,45 Komisja Wenecka w opinii CDL-AD(2026)031 – według TVN24 – uznała rolę Prezydenta przy ślubowaniu za ceremonialną, choć ślubowanie ma znaczenie prawne; wskazała, że Prezydent powinien odbierać je niezwłocznie i nie może kontrolować wyboru, oraz zaleciła, by przy jego odmowie lub zwłoce umożliwić ślubowanie bez jego fizycznej obecności.^46,47 Rzecznik Prezydenta Rafał Leśkiewicz stwierdził, że opinia nie ma mocy prawnej.⁴⁸

Prezes i Wiceprezes Trybunału

Prezesa i Wiceprezesa powołuje Prezydent spośród kandydatów Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK (art. 194 ust. 2 Konstytucji).^1,38 Kadencja Prezesa trwa sześć lat i wygasa wcześniej z końcem kadencji sędziego, wygaśnięciem mandatu lub rezygnacją; ponowne powołanie jest niedopuszczalne, a reguły te stosuje się odpowiednio do Wiceprezesa (art. 10 ustawy o organizacji).¹³ Kandydatów Zgromadzenie przedstawia w ciągu miesiąca od opróżnienia stanowiska; kandydat potrzebuje co najmniej 5 głosów, a głosują tylko sędziowie, którzy złożyli ślubowanie wobec Prezydenta (art. 11).¹³ Zgromadzenie zwołane przez Julię Przyłębską, która po rezygnacji z funkcji Prezesa kierowała pracami TK jako sędzia o najdłuższym stażu, przedstawiło 6 grudnia 2024 r. Bartłomieja Sochańskiego i Bogdana Święczkowskiego; Prezydent Duda powołał Święczkowskiego 9 grudnia 2024 r., a Wiceprezesem od lutego 2025 r. jest Sochański.^49,50,51,52

Wiceprezes zastępuje Prezesa w zakresie pisemnego upoważnienia, Prezes może w szczególnych sytuacjach upoważnić innego sędziego, a gdy upoważnienie nie jest możliwe, zastępuje go sędzia o najdłuższym łącznym stażu (art. 12 ust. 2–4); ten sam sędzia kieruje pracami TK do powołania nowego Prezesa (art. 11 ust. 2).¹³

Na przełomie 2022 i 2023 r. sześciu sędziów, w tym Bogdan Święczkowski, uważało, że sześcioletnia kadencja Julii Przyłębskiej jako Prezesa minęła w grudniu 2022 r.; Przyłębska utrzymywała, że funkcja trwa do końca jej kadencji sędziowskiej.^53,54 30 października 2026 r. Anna Korwin-Piotrowska, która utrzymuje, że kieruje pracami TK na podstawie art. 12 ust. 4 w zw. z art. 11 ust. 2 ustawy o organizacji, wydała wobec Bogdana Święczkowskiego zarządzenie o „natychmiastowej przerwie w czynnościach służbowych” (art. 130 PUSP) na miesiąc. Według komunikatu na stronie internetowej TK uzasadniła je m.in. niezwołaniem Zgromadzenia Ogólnego, co zablokowało projekt budżetu TK na 2027 r., i uniemożliwianiem orzekania pięciu osobom wybranym w 2026 r.^55,56 Święczkowski nie uznaje tego zarządzenia, a profil TK w serwisie X podał, że pozostaje on Prezesem; 20 października podał, że zwołanie Zgromadzenia uniemożliwiła usprawiedliwiona nieobecność jednego z sędziów. Żaden sąd nie rozstrzygnął tego sporu.^57,58,55

Składy i pełny skład

Według art. 37 ustawy o organizacji pełny skład – co najmniej 11 sędziów – rozpoznaje m.in. spory kompetencyjne i kontrolę prewencyjną ustaw; ustawy co do zasady bada pięciu sędziów. Od grudnia 2025 r. sześć z 15 miejsc było wolnych i pełnego składu nie dało się zebrać.^13,14,59

Szef Kancelarii Prezydenta Zbigniew Bogucki uzasadniał 1 kwietnia 2026 r. przyjęcie dwóch ślubowań tym, że za kadencji Prezydenta Nawrockiego powstały dwa wakaty, a 11 sędziów to ustawowe minimum pełnego składu; co do czterech pozostałych osób mówił o „poważnych, świadomych uchybieniach proceduralnych” Sejmu.^60,39,61 Prezydent Nawrocki mówił 17 kwietnia, że nigdy nie odmówił przyjęcia ich ślubowania.⁴² Pięć osób wybranych w 2026 r., które złożyły ślubowanie tylko w Sejmie, oświadczyło 23 października 2026 r., że sporu Kpt 1/26 nie można rozstrzygnąć bez co najmniej 11 sędziów.⁶²

Zgromadzenie Ogólne

Zgromadzenie Ogólne, zwoływane przez Prezesa, przedstawia kandydatów na Prezesa i Wiceprezesa, uchwala m.in. projekt budżetu i wyraża zgodę na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej; uchwały wymagają obecności co najmniej 10 sędziów (art. 6–8 ustawy o organizacji, art. 18 ustawy o statusie).^13,12 Anna Korwin-Piotrowska zwołała Zgromadzenie na 3 listopada 2026 r. w sprawie projektu budżetu TK na 2027 r.⁶³

Immunitet

Według art. 196 Konstytucji i art. 20–23 ustawy o statusie sędzia TK może być pociągnięty do odpowiedzialności karnej lub pozbawiony wolności tylko za uprzednią zgodą Zgromadzenia Ogólnego, wyrażaną bezwzględną większością w ciągu miesiąca od wniosku do Prezesa TK.^1,55,12

Minister Sprawiedliwości i Prokurator Generalny Waldemar Żurek wystąpił 30 września 2025 r. o zgodę na pociągnięcie Bogdana Święczkowskiego do odpowiedzialności karnej; w październiku 2025 r. Zgromadzenie pod przewodnictwem Wiceprezesa Sochańskiego zgody nie wyraziło, a Święczkowski nie głosował.^64,65 30 października 2026 r. Żurek złożył pięć kolejnych wniosków, według jego wpisu adresowanych do Anny Korwin-Piotrowskiej: cztery wobec Święczkowskiego i jeden wobec Sochańskiego. Żaden sąd nie orzekał o zarzutach.^63,66

Odpowiedzialność dyscyplinarna i odesłanie do PUSP

Sędzia TK odpowiada dyscyplinarnie przed sądem dyscyplinarnym złożonym z sędziów TK (art. 24–29 ustawy o statusie).¹² W sprawach nieuregulowanych stosuje się odpowiednio PUSP (art. 30) i przepisy o sędziach Sądu Najwyższego (art. 19).¹²

Art. 130 PUSP pozwala „prezesowi sądu lub Ministrowi Sprawiedliwości” zarządzić natychmiastową przerwę w czynnościach sędziego na nie dłużej niż miesiąc; wobec prezesa sądu – tylko Ministrowi. Sąd dyscyplinarny, zawiadomiony w ciągu trzech dni, zawiesza sędziego albo uchyla zarządzenie, więc przerwa nie jest zawieszeniem.⁶⁷ Pod koniec września 2026 r. Prezes TK wszczął, według prasy, postępowania dyscyplinarne wobec Magdaleny Bentkowskiej, Dariusza Szostka i Sławomira Patyry; źródła podają różne powody. Żaden sąd dyscyplinarny nie orzekł.^21,68

Kto twierdzi co

Poziom szczegółowości: Ekspert34 min czytania

Zakres i zastrzeżenia

Tekst opisuje mechanizmy działania TK według prawa obowiązującego w dniu danego zdarzenia, a stan prawny podaje na 31 października 2026 r.^1,2 Brzmienie przepisów Konstytucji materiały badawcze podają jako parafrazę, ponieważ ISAP był niedostępny; Konstytucję zmieniano tylko w art. 55 (2006) i art. 99 (2009), więc omawiane artykuły mają brzmienie z 1997 r.³ Teksty ustaw z 2016 r. pochodzą z API ELI Sejmu, a tekst jednolity ustawy o organizacji urywa się w nim na art. 109.^4,5

1. Konstytucja: kompetencje, skutki orzeczeń, skład

• Art. 188 – hierarchiczna kontrola norm, skarga konstytucyjna, sprawy partii; art. 189 – spory kompetencyjne między centralnymi konstytucyjnymi organami państwa (podstawa sprawy Kpt 1/26).³
• Art. 122 ust. 3 – wniosek Prezydenta przed podpisaniem ustawy; ust. 4 – odmowa podpisu ustawy uznanej za niezgodną, a przy niezgodności poszczególnych przepisów, o ile TK nie orzekł ich nierozerwalnego związku z całą ustawą, podpis z ich pominięciem albo zwrot Sejmowi po zasięgnięciu opinii Marszałka Sejmu. W Kp 3/24 TK orzekł taki nierozerwalny związek.^3,6
• Art. 190 ust. 1 – moc powszechnie obowiązująca i ostateczność; ust. 2 – niezwłoczne ogłoszenie w organie, w którym ogłoszono akt, a gdy akt nie był ogłoszony – w Monitorze Polskim; ust. 3 – utrata mocy z dniem ogłoszenia albo w terminie do 18 miesięcy (ustawa) lub 12 miesięcy (inny akt); ust. 4 – podstawa wznowienia postępowania; ust. 5 – większość głosów.³
• Ustawa o organizacji, art. 106 – orzeczenie zapada większością głosów, sędzia może złożyć zdanie odrębne, a orzeczenie podpisuje cały skład; art. 108 ust. 3 – uzasadnienie w ciągu miesiąca od ogłoszenia.⁷
• Art. 194 ust. 1 – 15 sędziów wybieranych indywidualnie przez Sejm na 9 lat spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą, bez ponownego wyboru; ust. 2 – Prezesa i Wiceprezesa powołuje Prezydent spośród kandydatów Zgromadzenia Ogólnego.^3,8,9
• Art. 144 ust. 3 pkt 21 – powoływanie Prezesa i Wiceprezesa TK jako prerogatywa bez kontrasygnaty; numer punktu potwierdzają sentencje K 34/15 i Kp 3/24.^10,6
• Art. 195 ust. 1 – sędziowie TK są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji; ust. 2 – warunki pracy i wynagrodzenie odpowiadające godności urzędu; ust. 3 – zakaz przynależności do partii, związku zawodowego i działalności publicznej niedającej się pogodzić z niezależnością sądów.³
• Art. 196 – immunitet (zgoda TK; zatrzymanie tylko przy ujęciu na gorącym uczynku; powiadomienie Prezesa TK, który może nakazać zwolnienie); art. 197 – organizację i tryb postępowania określa ustawa.^3,11
• Art. 239 ust. 1 – przez dwa lata od wejścia w życie Konstytucji orzeczenia o niezgodności ustaw uchwalonych wcześniej nie były ostateczne i Sejm mógł je odrzucić większością 2/3 w obecności co najmniej połowy posłów, z wyjątkiem orzeczeń wydanych na pytania prawne; ust. 3 – uchwały TK o powszechnie obowiązującej wykładni ustaw straciły moc wiążącą.^9,3

2. Ustawodawstwo 1985–2016: wersje przepisów

Ustawa z 29 kwietnia 1985 r. (Dz.U. 1985 nr 22 poz. 98). Ogłoszona 14 maja 1985 r., obowiązywała od 1 stycznia 1986 r. do 17 października 1997 r., kiedy uchylił ją art. 92 ustawy z 1997 r.^12,13 Przewidywała 12 członków (prezes, wiceprezes i 10 sędziów), wybieranych i odwoływanych przez Sejm na 8 lat, z wyborem połowy składu co 4 lata (art. 13 ust. 1–4), oraz ślubowanie wobec Marszałka Sejmu (art. 13 ust. 6; po zmianach art. 15 ust. 6 tekstu jednolitego z 1991 r.).^14,15 W listopadzie 1985 r. Sejm wybrał 12 członków, w tym prezesa i wiceprezesa – jak podała „Polityka”.¹⁶ Sejm mógł odrzucić orzeczenie o niezgodności ustawy większością co najmniej 2/3 głosów (art. 6 ust. 4 tekstu pierwotnego, art. 7 ust. 4 tekstu jednolitego z 1991 r.).^14,15

Ustawa z 1 sierpnia 1997 r. (Dz.U. 1997 nr 102 poz. 643). Ogłoszona 1 września 1997 r., obowiązywała od 17 października 1997 r. (art. 5 ust. 1 i art. 88 ust. 2–3 od 9 września 1997 r.) do 30 sierpnia 2015 r.¹⁷ Art. 5 stanowił: ust. 1 – 15 sędziów; ust. 2 – wybór przez Sejm na 9 lat; ust. 3 – kwalifikacje sędziego SN lub NSA; ust. 4 – kandydatów zgłasza co najmniej 50 posłów lub Prezydium Sejmu, a uchwała zapada bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów; ust. 5 – ślubowanie wobec Prezydenta; ust. 6 – odmowa złożenia ślubowania jest równoznaczna ze zrzeczeniem się stanowiska.^18,19,13 Immunitet wymagał zgody Zgromadzenia Ogólnego większością 2/3 (art. 7), kary dyscyplinarne obejmowały usunięcie ze stanowiska (art. 10), a Prezesa i Wiceprezesa Prezydent powoływał spośród dwóch kandydatów na każde stanowisko, wyłanianych w głosowaniu tajnym nie później niż 3 miesiące przed upływem kadencji (art. 15).^18,19 Według art. 88 dotychczasowi członkowie TK stali się sędziami i dokończyli kadencje liczone 8 lat od wyboru, a Sejm 5 listopada 1997 r. wybrał trzech sędziów (Teresę Dębowską-Romanowską, Marka Safjana, Mirosława Zdyba), uzupełniając skład do 15.^13,9 Ustawę zmieniano 10 razy, w tym raz odrębną ustawą z 9 czerwca 2000 r. (stan spoczynku, termin skargi konstytucyjnej, przymus adwokacko-radcowski); zasad wyboru sędziów nie zmieniono ani razu.^17,20

Ustawa z 25 czerwca 2015 r. (Dz.U. 2015 poz. 1064). Ogłoszona 30 lipca 2015 r., obowiązywała od 30 sierpnia 2015 r.; uchyliła ją ustawa z 22 lipca 2016 r.^22,23 Przewidywała m.in.: art. 12 – Prezesa powołuje Prezydent spośród dwóch kandydatów Zgromadzenia; art. 17 – 15 sędziów wybieranych indywidualnie bezwzględną większością na 9 lat; art. 18 – wiek kandydata 40–67 lat; art. 19 – wnioskodawcami są Prezydium Sejmu lub co najmniej 50 posłów, a wniosek składa się nie później niż 3 miesiące przed upływem kadencji; art. 21 – ślubowanie wobec Prezydenta, odmowa równoznaczna ze zrzeczeniem się; art. 43 – odpowiednie stosowanie ustawy o SN, także co do stosunku służbowego.^24,25 Pełny skład liczył wtedy co najmniej 9 sędziów; ponieważ po wyłączeniu trzech sędziów nie dało się go skompletować, sprawę K 34/15 rozpoznał skład pięcioosobowy.²⁶

W K 34/15 (3 grudnia 2015 r., Dz.U. 2015 poz. 2129) TK orzekł m.in., że art. 21 ust. 1 jest zgodny z art. 194 ust. 1 Konstytucji tylko w rozumieniu nakładającym na Prezydenta obowiązek „niezwłocznego” odebrania ślubowania (pkt 5); że art. 12 ust. 1 i 5 są zgodne z art. 144 ust. 3 pkt 21 (pkt 3); że art. 24 ust. 1–2 o immunitecie są zgodne z art. 196 (pkt 6); oraz że przepis przejściowy art. 137 jest zgodny z Konstytucją co do sędziów, których kadencje upływały 6 listopada 2015 r., a niezgodny co do kadencji upływających 2 i 8 grudnia 2015 r. (pkt 8).^10,27 Nowelizację z 19 listopada 2015 r. (Dz.U. 2015 poz. 1928) TK ocenił w wyroku K 35/15 z 9 grudnia 2015 r. (Dz.U. 2015 poz. 2147).^28,29

Nowelizacja z 22 grudnia 2015 r. (Dz.U. 2015 poz. 2217) wprowadziła m.in. pełny skład co najmniej 13 sędziów z wyrokami zapadającymi większością 2/3, uchwały Zgromadzenia większością 2/3 przy obecności co najmniej 13 sędziów, wniosek o postępowanie dyscyplinarne składany przez Prezydenta lub Ministra Sprawiedliwości oraz złożenie sędziego z urzędu przez Sejm na wniosek Zgromadzenia.²⁶ W K 47/15 (9 marca 2016 r., skład 12 sędziów pod przewodnictwem Andrzeja Rzeplińskiego) TK uznał całą tę ustawę za niezgodną z art. 2, 7, 112 i 119 ust. 1 Konstytucji; wyrok ogłoszono 5 czerwca 2018 r. (Dz.U. 2018 poz. 1077).³⁰

Ustawa z 22 lipca 2016 r. (Dz.U. 2016 poz. 1157) została uchylona przez art. 3 przepisów wprowadzających z 13 grudnia 2016 r., z wyjątkiem art. 18 ust. 1, 4 i 5, które obowiązywały do 1 stycznia 2018 r.³¹

Ustawy z 30 listopada 2016 r. Ustawa o statusie (Dz.U. 2016 poz. 2073; jedyny tekst jednolity Dz.U. 2018 poz. 1422) została ogłoszona 19 grudnia 2016 r. i weszła w życie 3 stycznia 2017 r., a jej art. 1–6, 16, 17, 19, 31 i 35 – 20 grudnia 2016 r.^1,31 Ustawa o organizacji (Dz.U. 2016 poz. 2072; tekst jednolity Dz.U. 2019 poz. 2393) weszła w życie 3 stycznia 2017 r., przy czym art. 1–6 – 20 grudnia 2016 r., a art. 16–32 – 1 stycznia 2018 r.² Przepisy wprowadzające (Dz.U. 2016 poz. 2074) przewidziały, że sprawy w toku rozpoznaje się według nowej ustawy, a dokonane czynności pozostają w mocy (art. 9); że Prezydent w drodze postanowienia powierza pełnienie obowiązków Prezesa (art. 17); że pełniący obowiązki Prezesa przydziela sprawy sędziom, którzy złożyli ślubowanie wobec Prezydenta (art. 18 pkt 2); że rozstrzygnięcia TK „podjęte z naruszeniem” ustaw z 2015 i 2016 r. ogłasza się po zarządzeniu przez pełniącego obowiązki Prezesa (art. 19); oraz że przy procedurze z art. 21 nie stosuje się kworum z art. 8 ustawy o organizacji (art. 22).³¹ Postanowieniami Prezydenta z 20 grudnia 2016 r. (M.P. 2016 poz. 1229) i 21 grudnia 2016 r. (M.P. 2016 poz. 1237) Julii Przyłębskiej powierzono obowiązki Prezesa, a następnie powołano ją na Prezesa.^32,33 20 grudnia 2016 r. jako pełniąca obowiązki Prezesa dopuściła ona do orzekania Henryka Ciocha, Lecha Morawskiego i Mariusza Muszyńskiego (osoby wybrane w grudniu 2015 r. na miejsca uznane w K 34/15 za obsadzone) i zwołała Zgromadzenie Ogólne.³⁴

TSUE w wyroku Wielkiej Izby C-448/23 z 18 grudnia 2025 r. wskazał okoliczności wyłonienia kandydatki na Prezesa w grudniu 2016 r. jako jedną z przyczyn stwierdzenia, że TK nie spełnia wymogów niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą; drugą był wybór w grudniu 2015 r. trzech osób na miejsca obsadzone w październiku 2015 r.^35,36 Według komunikatu TSUE przy wyborze kandydatki 8 z 14 obecnych sędziów odmówiło głosowania, a kandydatka uzyskała 5 głosów, w tym 3 osób, których wybór był kwestionowany.³⁵ TK odpowiedział – według raportu KE z 2026 r. – że TSUE nie ma w tej sprawie jurysdykcji, a wyrok nie wpływa na jego funkcjonowanie.³⁷

Zmiany po 2016 r. i ustawy z 2024 r. Ustawę o statusie zmieniono w 2017 r. (Dz.U. 2017 poz. 1947) i ustawą z 18 grudnia 2025 r. (Dz.U. 2026 poz. 26), z mocą od 1 stycznia 2027 r. w części dotyczącej ustawy o statusie; ustawę o organizacji – tylko Dz.U. 2019 poz. 125.^1,38,2 Ustawy z 13 września 2024 r. przewidywały m.in. 14-dniowy termin na odebranie ślubowania przez Prezydenta i ślubowanie przed notariuszem przy jego bezczynności.³⁹ Według Komisji Europejskiej projekty przewidywały też m.in. unieważnienie orzeczeń wydanych w składach z udziałem osób wybranych na miejsca uznane w K 34/15 za obsadzone, zakończenie kadencji Prezesa TK, unieważnienie wyboru trzech takich osób i wybór sędziów większością 3/5.⁴⁰ W Kp 3/24 (29 lipca 2025 r.; pełny skład 11 sędziów; przewodniczący Bogdan Święczkowski, sprawozdawca Bartłomiej Sochański; zdania odrębne Jakub Stelina, Wojciech Sych, Andrzej Zielonacki) TK uznał m.in. art. 20 ust. 2–3 ustawy (termin i tryb ślubowania) za niezgodny z art. 7 w zw. z art. 126 ust. 2–3 Konstytucji, przepisy posługujące się pojęciem „osoba nieuprawniona do orzekania” za niezgodne z art. 194 ust. 1 i 195 ust. 1 w zw. z art. 10, a art. 14 ust. 1 przepisów wprowadzających za niezgodny m.in. z art. 194 ust. 2 w zw. z art. 144 ust. 3 pkt 21; orzekł nierozerwalny związek tych przepisów z całymi ustawami.^6,41 Rada Ministrów w uchwale nr 162 przyjęła, na podstawie uchwały Sejmu z 6 marca 2024 r., że TK w obecnym składzie nie może wykonywać zadań z art. 188–189 Konstytucji.⁴² Uchwałę Sejmu z 6 marca 2024 r. TK w wyroku U 5/24 z 28 maja 2024 r. jednogłośnie uznał za niezgodną m.in. z art. 7 i art. 190 ust. 1 Konstytucji; rząd nie opublikował tego wyroku, podobnie jak innych orzeczeń TK od marca 2024 r.^43,44

3. Wybór sędziego: przepisy i praktyka

Obecnie wymóg kwalifikacji wynika z art. 194 ust. 1 Konstytucji i art. 3 ustawy o statusie (wiedza prawnicza i wymagania na stanowisko sędziego SN lub NSA).^3,5 Materiały badawcze nie zweryfikowały dosłownego brzmienia art. 3, w szczególności tego, czy obejmuje on wymóg 10-letniego stażu ⚠ niezweryfikowane.⁵ Kancelaria Prezydenta kwestionuje weryfikację 10-letniej praktyki radcowskiej Macieja Berka; Prezydent Nawrocki mówił 14 października 2026 r. o „poważnych pytaniach” do Kancelarii Sejmu w tej sprawie.^45,46

Terminy zgłoszeń wyznacza Marszałek Sejmu na podstawie art. 30 ust. 3 pkt 5 Regulaminu Sejmu; w 2026 r. termin dla sześciu miejsc upłynął 11 marca.^47,48 7-dniowy termin z art. 30 ust. 4 („chyba że Sejm postanowi inaczej”) skrócono 13 marca 2026 r. w ten sposób, że Marszałek zaproponował skrócenie i wobec braku sprzeciwu uznał je za przyjęte; Konkret24 wskazuje precedens z 21 listopada 2019 r.⁴⁹ 4 września 2026 r. Berek, zgłoszony przez grupę posłów KO i pozytywnie zaopiniowany przez Komisję Sprawiedliwości i Praw Człowieka, otrzymał 226 głosów przy 437 głosujących.⁴⁵

Wybory z obu okresów kwestionowano. 8 października 2015 r. Sejm VII kadencji wybrał pięć osób na podstawie art. 137 ustawy z 25 czerwca 2015 r., który zgłosił w komisji poseł PO Robert Kropiwnicki; ustawę uchwalono 27 maja 2015 r. przy sprzeciwie PiS.^50,51 25 listopada Sejm VIII kadencji przyjął pięć uchwał stwierdzających „brak mocy prawnej” tych wyborów (M.P. 2015 poz. 1131–1135), a 2 grudnia wybrał pięć osób (M.P. 2015 poz. 1182–1186). Co do 2015 r. orzekały sądy: TK w K 34/15 uznał podstawę wyboru trzech osób z 8 października za zgodną z Konstytucją, a dwóch – za niezgodną; ETPC (Xero Flor) i TSUE (C-448/23) uznały wybór trzech osób 2 grudnia 2015 r. na miejsca obsadzone w październiku za naruszenie podstawowych reguł, a TK w K 6/21 orzekł, że ETPC nie może oceniać wyboru sędziów TK.^{52,35,53,54,55,10} W 2026 r. Szef KPRP Zbigniew Bogucki mówił o „poważnych, świadomych uchybieniach proceduralnych” Sejmu, a Kancelaria Sejmu utrzymuje, że wszystkie sześć osób wybrano skutecznie i że Prezydent nie ma kompetencji do oceny prawidłowości wyboru.^56,57 Co do wyborów z 13 marca 2026 r. żaden sąd nie orzekł.⁵⁶

4. Ślubowanie, stosunek służbowy, dopuszczenie do orzekania

Art. 4 ustawy o statusie: sędzia wybrany przez Sejm składa ślubowanie wobec Prezydenta, a odmowa jest równoznaczna ze zrzeczeniem się stanowiska. Rota, według tekstu powoływanego przez sędziów wybranych w 2026 r., zaczyna się od słów „Ślubuję uroczyście, przy wykonywaniu powierzonych mi obowiązków sędziego Trybunału Konstytucyjnego…” i może być zakończona zdaniem „Tak mi dopomóż Bóg”.^5,58 Materiały badawcze nie zweryfikowały podziału art. 4 na ustępy; przedmiotem wyroku K 3/26 był ust. 1.^5,59 Art. 5: stosunek służbowy nawiązuje się z chwilą złożenia ślubowania; sędzia stawia się w Trybunale, a Prezes przydziela mu sprawy.⁵

W postępowaniu K 34/15 Prokurator Generalny argumentował, że ślubowanie nie dopełnia wyboru, a skutek prawny ma tylko jego odmowa; Rzecznik Praw Obywatelskich – że niedopełnienie ślubowania nie powoduje wygaśnięcia mandatu, a kadencja następcy biegnie od dnia następującego po upływie kadencji poprzednika.¹⁰ Uchwały Sejmu z 25 listopada 2015 r. zawierały wezwanie do Prezydenta, by nie przyjmował ślubowania od wymienionych w nich osób.⁵⁴

W K 3/26 (12 maja 2026 r.; wniosek grupy posłów PiS reprezentowanej przez Marcina Warchoła; przewodniczący Bogdan Święczkowski, sprawozdawca Bartłomiej Sochański, członkowie Justyn Piskorski, Rafał Wojciechowski, Jarosław Wyrembak) TK orzekł, że art. 4 ust. 1 ustawy o statusie, rozumiany jako nakładający na Prezydenta obowiązek odebrania ślubowania od osoby wybranej przez Sejm, jest niezgodny z Konstytucją, a w pozostałym zakresie umorzył postępowanie. Według relacji Prawo.pl Trybunał stwierdził: „Nie jest też możliwe rozpoczęcie urzędowania sędziego … bez złożenia ślubowania”.⁵⁹ Wojciechowski w zdaniu odrębnym napisał, że TK wyszedł poza zakres wniosku i odszedł od własnego orzecznictwa; Wyrembak – że rozstrzygnięcie tworzy groźny precedens, choć obowiązek Prezydenta może ustąpić w sytuacjach wyjątkowych (z powołaniem K 34/15).⁵⁹ Wszystkie sześć osób wybranych 13 marca wnosiło o wyłączenie Święczkowskiego, Piskorskiego i Wyrembaka.⁵⁹ Minister Sprawiedliwości Waldemar Żurek stwierdził po wyroku, że „nie ma wyroku”, a rzecznik rządu Adam Szłapka – że Konstytucja jasno stanowi, iż sędziów wybiera Sejm.⁶⁰

Ślubowanie 9 kwietnia 2026 r. w Sali Kolumnowej Sejmu odbyło się z udziałem Marszałków Sejmu i Senatu, czterech byłych prezesów TK i notariusza; sporządzono roty z notarialnie poświadczonymi podpisami, protokół notarialny i poświadczenie doręczenia rot do Kancelarii Prezydenta.^61,58 Krajowa Rada Notarialna stwierdziła, że protokół notarialny utrwala zdarzenia, ale nie wywołuje ich skutków prawnych.⁶² ETPC w sprawie Dziurda i inni przeciwko Polsce (nr 17392/26) zastosował środek tymczasowy, zgodnie z którym władze mają powstrzymać się od utrudniania czterem skarżącym objęcia i wykonywania obowiązków; Komisja Europejska datuje decyzję na 5 maja 2026 r., a komunikat ETPC pochodzi z 6 maja.^63,37 Rzeczniczka TK oświadczyła, że ETPC nie ma kompetencji do orzekania o ustroju konstytucyjnym Polski.⁶⁴

5. Prezes, Wiceprezes i zastępstwo

Art. 10 ustawy o organizacji: ust. 1 – powołanie przez Prezydenta spośród kandydatów Zgromadzenia; ust. 2 – kadencja sześć lat; ust. 3 – wcześniejsze wygaśnięcie z końcem kadencji sędziego, wygaśnięciem mandatu lub rezygnacją; ust. 4 – zakaz ponownego powołania; ust. 5 – kadencja Wiceprezesa wygasa z chwilą powołania go na Prezesa, a ust. 1–4 stosuje się do niego odpowiednio.⁴ Art. 11: ust. 1 – kandydaci w ciągu miesiąca od opróżnienia stanowiska; ust. 2 – do czasu powołania Prezesa pracami kieruje sędzia o najdłuższym łącznym stażu (jako sędzia TK, aplikant, asesor, sędzia sądu powszechnego oraz w centralnych organach administracji na stanowiskach związanych z tworzeniem lub stosowaniem prawa); ust. 3 – ten sędzia zwołuje Zgromadzenie z 7-dniowym wyprzedzeniem; ust. 4 – przewodniczy najmłodszy stażem; ust. 5 – udział biorą tylko sędziowie, którzy złożyli ślubowanie wobec Prezydenta; ust. 7–13 – samozgłoszenia, kandydat musi uzyskać co najmniej 5 głosów; ust. 14 – uchwałę przekazuje się Prezydentowi; ust. 15 – odpowiednio do Wiceprezesa.⁴ Art. 12: ust. 1 – Prezes kieruje pracami i reprezentuje TK; ust. 2 – Wiceprezes zastępuje Prezesa w zakresie pisemnego upoważnienia; ust. 3 – w szczególnych sytuacjach Prezes może upoważnić innego sędziego; ust. 4 – jeżeli upoważnienie Wiceprezesa ani innego sędziego nie jest możliwe, Prezesa zastępuje sędzia, o którym mowa w art. 11 ust. 2.⁴

Praktyka: Zgromadzenie 6 grudnia 2024 r. przedstawiło dwóch kandydatów spośród czterech zgłoszonych; według „Gazety Wyborczej” (za OKO.press) w głosowaniu udział wzięło 13 osób, a Sochański otrzymał 6, Święczkowski 4 głosy.^68,69 Prezydent Duda powołał Święczkowskiego 9 grudnia 2024 r.; raport KE z 2025 r. podaje datę 7 grudnia i odnotowuje, że TK nie udzielił informacji, czy w Zgromadzeniu uczestniczyły osoby wybrane na zajęte miejsca.^70,71 Datę 21 lutego 2025 r. jako początek wiceprezesury Sochańskiego podają angielska Wikipedia oraz zarządzenie Anny Korwin-Piotrowskiej z 30 października 2026 r. dotyczące Sochańskiego; postanowienia Prezydenta o powołaniu nie odnaleziono.^72,71,73

Zarządzenie z 30 października 2026 r. wskazuje jako podstawy art. 12 ust. 4 w zw. z art. 11 ust. 2 ustawy o organizacji, art. 130 § 1 PUSP w zw. z art. 10 § 1 ustawy o SN oraz art. 19 ustawy o statusie. Anna Korwin-Piotrowska liczy swój staż od aplikacji (od 1 września 1995 r.; sędzia od 20 października 1997 r.); następną osobą pod względem stażu jest według Prawo.pl Wojciech Sych (sędzia od 1995 r.). Według Prawo.pl zarządzenie uzasadniono m.in. niezwołaniem Zgromadzenia Ogólnego (co uniemożliwiło uchwalenie projektu budżetu TK na 2027 r.) i niewykonaniem środka tymczasowego ETPC.¹¹ Analogiczne zarządzenie z tego samego dnia objęło Wiceprezesa Sochańskiego, „w tym w pełnieniu obowiązków Wiceprezesa”; oba zarządzenia zapowiadają zawiadomienie właściwego sądu dyscyplinarnego w ciągu 3 dni roboczych (art. 130 § 3 PUSP), lecz nie wskazują, który to sąd, a nie ustalono, czy zawiadomienie nastąpiło.^73,74 Prezes Święczkowski w komunikacie z 20 października 2026 r. podał, że zwołanie Zgromadzenia uniemożliwiła usprawiedliwiona nieobecność jednego z sędziów, a wcześniejsze próby głosowania udaremniły obecność osób nieuprawnionych i wyjście dwojga sędziów.⁷⁵ Żaden sąd nie orzekł w tej sprawie.¹¹

6. Składy orzekające i pełny skład

Art. 37 ust. 1 pkt 1 ustawy o organizacji wymienia sprawy rozpoznawane w pełnym składzie, m.in. spory kompetencyjne, sprawy partii, kontrolę prewencyjną z art. 122 ust. 3 i przeszkodę w sprawowaniu urzędu przez Prezydenta; pkt 2 – składy pięcioosobowe (ustawy, umowy ratyfikowane); pkt 3 – trzyosobowe (inne akty, niektóre skargi, zażalenia); pkt 4 – jednoosobowe (odmowa nadania biegu); ust. 2 – pełny skład to co najmniej 11 sędziów.⁴ Art. 38 ust. 1–2: składy wyznacza Prezes w kolejności alfabetycznej, a odstępstwo dopuszczalne jest tylko przy wyznaczaniu sprawozdawcy w uzasadnionych przypadkach. Art. 39–41: wyłączenie obligatoryjne rozstrzyga Prezes, a fakultatywne – Trybunał.⁴

Próg pełnego składu różnił się zależnie od ustawy: co najmniej 9 sędziów pod rządami ustawy z 2015 r., 13 według nowelizacji z 22 grudnia 2015 r. uznanej za niekonstytucyjną w K 47/15 i 11 według ustawy o organizacji z 30 listopada 2016 r.^26,30,4 Wyrok Kp 1/23 z 11 grudnia 2023 r. wydało dokładnie 11 sędziów.⁷⁸ Kp 3/24 z 29 lipca 2025 r. również rozpoznało 11 sędziów; od 5 grudnia 2025 r. urzędujących było mniej niż 11.^6,79

W 2026 r. Szef KPRP Zbigniew Bogucki uzasadniał przyjęcie dwóch ślubowań osiągnięciem 11 sędziów, pięć osób wybranych w 2026 r., które złożyły ślubowanie w Sejmie, a nie przed Prezydentem, twierdzi, że Kpt 1/26 wymaga co najmniej 11 sędziów, a Szostek i Bentkowska odmówili orzekania w tej sprawie, wskazując m.in. na wyznaczenie sprawozdawcy wbrew kolejności z art. 38 ust. 1.^81,82,83 Prawo.pl podał, że TK w lipcu 2025 r. uznał art. 37 ust. 2 za niekonstytucyjny w nieopublikowanym wyroku ⚠ niezweryfikowane; streszczenie sentencji Kp 3/24 w materiałach badawczych dotyczy ustaw z 2024 r. i nie wymienia tego przepisu.^83,6

7. Zgromadzenie Ogólne

Art. 6 ust. 2 ustawy o organizacji zawiera 11 punktów kompetencji Zgromadzenia, m.in. zatwierdzanie rocznej informacji Prezesa (art. 13), przedstawianie kandydatów na Prezesa i Wiceprezesa, uchwalanie regulaminu TK, statutów Kancelarii i Biura Służby Prawnej, projektu budżetu (art. 14) i Kodeksu Etycznego oraz inne zadania ustawowe, w tym zgodę na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej i stwierdzenie wygaśnięcia mandatu.⁴ Art. 7: Zgromadzenie zwołuje, ustala porządek i przewodniczy mu Prezes, z 7-dniowym wyprzedzeniem. Art. 8 ust. 1 – bezwzględna większość w obecności co najmniej 2/3 ogólnej liczby sędziów; ust. 2 – wymagana obecność Prezesa, z wyjątkiem uchwały z art. 11 ust. 14; ust. 3 – głosowanie jawne, chyba że sędzia zażąda tajnego, a w sprawach z art. 6 ust. 2 pkt 2–6 – tajne.⁴ Regulamin TK ogłasza się w Monitorze Polskim na zarządzenie Prezesa (art. 15).⁴

Przykłady: 1 marca 2023 r. Zgromadzenie, w obecności 2/3 sędziów i bezwzględną większością, uchwaliło brak podstaw do wyboru kandydatów na Prezesa.⁸⁴ W październiku 2025 r. Zgromadzenie pod przewodnictwem Wiceprezesa nie wyraziło zgody na pociągnięcie Prezesa do odpowiedzialności karnej.⁸⁵ Zgromadzenie zwołane przez Annę Korwin-Piotrowską na 3 listopada 2026 r. miało przyjąć projekt budżetu na 2027 r.⁷⁶

8. Immunitet

Art. 196 Konstytucji wymaga uprzedniej zgody Trybunału; art. 20–23 ustawy o statusie powierzają ją Zgromadzeniu Ogólnemu (wniosek do Prezesa TK, bezwzględna większość głosów sędziów biorących udział, termin miesiąca), a art. 37 rozciąga te przepisy na sędziów w stanie spoczynku.^3,5 W połączeniu z art. 8 ust. 1 ustawy o organizacji uchwała wymaga obecności co najmniej 10 z 15 sędziów.^76,4 Ustawa z 1997 r. wymagała większości 2/3 (art. 7), a w K 34/15 TK uznał przepisy ustawy z 2015 r. o immunitecie (art. 24 ust. 1–2) za zgodne z art. 196 Konstytucji.^18,10

Wniosek Prokuratora Generalnego z 30 września 2025 r. dotyczył zarzutu przekroczenia uprawnień przez Bogdana Święczkowskiego jako Prokuratora Krajowego w latach 2020–2021; Zgromadzenie zgody nie wyraziło, a wynik głosowania nie został ujawniony.^87,85 30 października 2026 r. wpłynęło pięć wniosków (cztery wobec Święczkowskiego, jeden wobec Sochańskiego), adresowanych – według wpisu Prokuratora Generalnego – do Anny Korwin-Piotrowskiej. Żaden sąd nie orzekał o zarzutach.⁷⁶

9. Odpowiedzialność dyscyplinarna i PUSP

Art. 24–30 ustawy o statusie: przesłanki (art. 24), sądy dyscyplinarne złożone wyłącznie z sędziów TK losowanych przez Prezesa, z wyłączeniem w drugiej instancji sędziów orzekających w pierwszej (art. 25), inicjatywa (art. 26), rzecznik wyznaczany przez Prezesa w drodze losowania, który prowadzi czynności wyjaśniające i składa wniosek do sądu pierwszej instancji, z zażaleniem na odmowę wszczęcia w 7 dni (art. 27), brak kasacji (art. 28), katalog kar (art. 29) i odesłanie do PUSP i Kodeksu postępowania karnego (art. 30).⁵ Według streszczenia pełnego tekstu w ELI ustawa nie zawiera przepisu o zawieszeniu sędziego TK ani o „natychmiastowej przerwie” ⚠ niezweryfikowane.⁵

Art. 130 PUSP (tekst jednolity Dz.U. 2024 poz. 334): § 1 – przerwa do czasu uchwały sądu dyscyplinarnego, nie dłużej niż miesiąc, gdy sędziego zatrzymano na gorącym uczynku przestępstwa umyślnego albo gdy rodzaj czynu wymaga jego „natychmiastowego odsunięcia” od obowiązków; § 2 – wobec prezesa sądu przerwę zarządza tylko Minister Sprawiedliwości; § 3 – zawiadomienie sądu dyscyplinarnego w 3 dni, który podejmuje uchwałę o zawieszeniu albo uchyla zarządzenie.^77,88 W zarządzeniu z 30 października 2026 r. przepis ten zastosowano wobec Prezesa TK poprzez łańcuch odesłań: art. 19 ustawy o statusie, art. 10 § 1 ustawy o SN, art. 130 § 1 PUSP.¹¹

Pod rządami nowelizacji z 22 grudnia 2015 r. wniosek o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego mógł złożyć Prezydent lub Minister Sprawiedliwości; TK uznał tę ustawę za niekonstytucyjną w K 47/15.^26,30 Pod koniec września 2026 r. Prezes Święczkowski, według prasy, wszczął postępowania dyscyplinarne wobec Bentkowskiej, Szostka i Patyry.^89,90 Według komunikatu TK z 19 października 2026 r. Prezes przekazał rzecznikowi dyscyplinarnemu oświadczenie trzech sędziów i dołączył je do akt Kpt 1/26; Prawo.pl pisało w tym kontekście o oświadczeniu ośmiu sędziów. Żaden sąd dyscyplinarny nie orzekł.^91,65

10. Publikacja orzeczeń

Art. 190 ust. 2 Konstytucji wymaga niezwłocznego ogłoszenia orzeczeń w sprawach z art. 188.³ W 2015 r. K 34/15 ogłoszono w Dz.U. 2015 poz. 2129 po 13 dniach.²⁷ Wyrok K 47/15 rząd Beaty Szydło odmówił opublikować w marcu 2016 r.; Minister Sprawiedliwości i Prokurator Generalny Zbigniew Ziobro napisał wcześniej do TK, że rząd nie opublikuje orzeczeń wydanych w „niewłaściwym” składzie.^33,92 Wyrok ogłoszono 5 czerwca 2018 r. z nagłówkiem stwierdzającym, że wydano go z naruszeniem ustawy z 25 czerwca 2015 r. i że dotyczy aktu, który utracił moc.³⁰ Komisja Wenecka uznała w październiku 2016 r. publikację K 47/15 za niezbędną do rozwiązania kryzysu.^92,93

Od 13 grudnia 2023 r. rząd Donalda Tuska publikował orzeczenia z wyjaśnieniem, a od uchwały Sejmu z 6 marca 2024 r. (M.P. 2024 poz. 198) odmawia publikacji wszystkich orzeczeń TK; 28 maja 2024 r. Rządowe Centrum Legislacji informowało, że „trwają analizy prawne”.^40,94,44 W wyroku U 5/24 z 28 maja 2024 r. TK uznał tę uchwałę Sejmu za niezgodną z Konstytucją; według OKO.press wskazał, że brak publikacji nie zwalnia ze stosowania jego orzeczeń, a poleganie na uchwale może rodzić odpowiedzialność konstytucyjną, karną i dyscyplinarną.^43,44 Uchwała nr 162 Rady Ministrów (M.P. 2024 poz. 1068): § 1 ust. 1–2 – TK w obecnym składzie nie może wykonywać zadań z art. 188–189; ust. 3 – zasada legalizmu obejmuje publikację aktów; ust. 4 – wykluczenie wprowadzania kolejnych rozstrzygnięć TK do systemu prawa; ust. 5 – zakaz ogłaszania dokumentów organu nieuprawnionego; § 2 ust. 7 – rekomendacja adnotacji przy aktach KRS i Sądu Najwyższego (nie TK); § 4 – wejście w życie z dniem podjęcia.⁴² Raport KE z 2025 r. odnotowuje, że Prezes Święczkowski zwrócił się do prokuratury i zastępcy rzecznika dyscyplinarnego o postępowania wobec sędziów odmawiających stosowania wyroków TK.⁷¹

Kwestie sporne

• Czy Prezydent ma obowiązek odebrać ślubowanie od osoby wybranej przez Sejm: TK w K 34/15 (2015; art. 21 ust. 1 ustawy z 2015 r.; skład pięcioosobowy) orzekł, że tak, „niezwłocznie”; TK w Kp 3/24 (2025; w składzie dwie osoby wybrane na miejsca uznane w K 34/15 za obsadzone) uznał termin i tryb ślubowania z ustawy z 2024 r. za niezgodne z art. 7 w zw. z art. 126 ust. 2–3 Konstytucji; TK w K 3/26 (2026; art. 4 ust. 1 ustawy z 2016 r.; w składzie dwie takie osoby) orzekł, że takiego obowiązku nie ma; rząd nie uznaje K 3/26 za wiążący.^10,59,60
• Czy miejsca, na które wybrano osoby 2 grudnia 2015 r., były już obsadzone: TK w K 34/15 i K 35/15 oraz w postanowieniu U 8/15 (2015–2016) przyjął, że wybór trzech osób z 8 października był ważny; z tego wychodziły ETPC (Xero Flor), TSUE (C-448/23) i NSA (III OSK 2528/21, 2022). TK pod kierownictwem Julii Przyłębskiej utrzymywał (ok. listopada 2017 r.), że K 34/15 dotyczył tylko art. 137, a nie osób wybranych 8 października; TK w K 6/21 orzekł, że ETPC nie może oceniać wyboru sędziów TK.^{27,96,52,35,97,98,53}
• Czy ślubowanie złożone 9 kwietnia lub 14 października 2026 r. w Sejmie spełnia wymóg art. 4 ustawy o statusie: Kancelaria Sejmu, strona rządowa, RPO i osoby wybrane w 2026 r. uważają, że tak; Prezydent (wniosek Kpt 1/26) i Prezes TK – że nie. ETPC zastosował środek tymczasowy na rzecz czterech skarżących (Dziurda i inni). Komisja Wenecka – według TVN24 – uznała rolę Prezydenta za ceremonialną, wskazała, że powinien odbierać ślubowanie niezwłocznie, i zaleciła mechanizm ślubowania bez jego fizycznej obecności, a w dostępnych relacjach nie oceniła wprost tych ślubowań.^{57,59,65,99,58,66}
• Czy art. 12 ust. 4 ustawy o organizacji i art. 130 PUSP pozwalają sędziemu o najdłuższym stażu zarządzić przerwę w czynnościach Prezesa TK: Anna Korwin-Piotrowska utrzymuje, że tak; Bogdan Święczkowski, Bartłomiej Sochański, Kancelaria Prezydenta i profil TK w serwisie X zaprzeczają; żaden sąd nie orzekł.¹¹
• Czy publikacja orzeczeń TK jest obowiązkiem bezwarunkowym: TK w U 5/24 orzekł, że uchwała Sejmu z 6 marca 2024 r. jest niezgodna m.in. z art. 7 i art. 190 ust. 1 Konstytucji; Rada Ministrów (uchwała nr 162) powołuje się na art. 7 Konstytucji, tę uchwałę Sejmu oraz wyroki ETPC i TSUE; Komisja Wenecka (wg relacji) zaleciła publikację z ewentualną adnotacją.^44,42,95
• Czy art. 37 ust. 2 (minimum 11 sędziów) nadal wiąże: przepis figuruje w tekście jednolitym, a Prawo.pl podał, że TK uznał go za niekonstytucyjny w lipcu 2025 r. ⚠ niezweryfikowane.^4,83
• Czy Zgromadzenie Ogólne bez udziału Prezesa może podjąć uchwałę budżetową lub immunitetową (art. 8 ust. 2) – zależy to od rozstrzygnięcia sporu o zastępstwo Prezesa.^4,76

Luki dowodowe

• Materiały badawcze różnią się co do ślubowania pod rządami ustawy z 1985 r.: część z nich nie ustaliła, wobec kogo je składano, a inne przytaczają art. 13 ust. 6 tekstu pierwotnego (wobec Marszałka Sejmu); przyjęto wersję opartą na tekście ustawy.¹⁴
• Treść art. 5 ustawy z 1997 r. część materiałów oznacza jako niezweryfikowaną dosłownie, a inne podają ją z tekstu pierwotnego i ujednoliconego w ELI; przyjęto wersję z tekstu w ELI.^13,18
• Sygnatury wyroku z 12 maja 2026 r. nie podaje część źródeł; Prawo.pl podaje K 3/26, a Notes from Poland – „K 323/26”; przyjęto K 3/26 za Prawo.pl.^59,83,60
• Wymóg 10-letniego stażu część materiałów łączy z art. 18 ust. 1 ustawy o statusie, choć art. 18 dotyczy wygaśnięcia mandatu, a kwalifikacje reguluje art. 3; przyjęto art. 3, a jego dosłowne brzmienie pozostaje niezweryfikowane.^5,45
• Relacje o opinii Komisji Weneckiej CDL-AD(2026)031 różnią się: według OKO.press sędziowie mogą przy odmowie Prezydenta dopełnić formalności bez jego udziału i podjąć orzekanie, a według TVN24 Komisja zaleciła (pkt 98) umożliwienie ślubowania bez fizycznej obecności Prezydenta, bez wyraźnej oceny ślubowań z 9 kwietnia i 14 października; numer sesji plenarnej nie został potwierdzony. Przyjęto ostrożniejszą wersję; pełnego tekstu opinii nie udało się pobrać.^{100,66,67,101}
• Powody postępowań dyscyplinarnych z września 2026 r. źródła podają różnie: odmowa orzekania (Prawo.pl, GazetaPrawna) albo nieudział w Zgromadzeniu Ogólnym (Notes from Poland).^89,65,90
• Datę odmowy zgody na pociągnięcie Prezesa do odpowiedzialności karnej materiały podają raz jako 15 października 2025 r., raz jako datę prawdopodobną; w tekście podano październik 2025 r.⁸⁵
• Pkt 5 sentencji K 34/15 bywa streszczany różnie („w zakresie, w jakim nie przewiduje” obowiązku albo „rozumiany inaczej niż” jako nakładający obowiązek); skutek – obowiązek niezwłocznego odebrania ślubowania – jest ten sam.^27,10
• Datę powołania Bogdana Święczkowskiego na Prezesa źródła podają jako 9 grudnia 2024 r. (TVN24, OKO.press) albo 7 grudnia 2024 r. (raport KE z 2025 r.); datę środka tymczasowego ETPC – jako 5 albo 6 maja 2026 r.^70,71,37,63
• Nie ustalono: sygnatury ani istnienia wyroku z lipca 2025 r. o art. 37 ust. 2; pełnego katalogu z art. 37 ust. 1 pkt 1; brzmienia art. 114 ustawy o organizacji (publikacja orzeczeń); dokładnego katalogu z art. 26 ustawy o statusie; treści regulaminu TK (M.P. 2017 poz. 767).^4,5,2
• Nie ustalono, który przepis prawa obowiązującego po 2016 r. reguluje podmioty zgłaszające kandydatów i wymaganą większość; opisano przepisy ustaw z 1997 i 2015 r. oraz praktykę z 2026 r.^18,24,45
• Teksty zarządzeń z 30 października 2026 r. są dostępne na trybunal.gov.pl, ale brak informacji, czy i który sąd dyscyplinarny zawiadomiono, oraz o rozstrzygnięciu Kpt 1/26; materiały różnią się co do oświadczenia przekazanego rzecznikowi dyscyplinarnemu w październiku 2026 r. (trzech sędziów według komunikatu TK, ośmiu według Prawo.pl); brak postanowień Prezydenta o powołaniu Święczkowskiego i Sochańskiego w Monitorze Polskim; brak sygnatury wyroku TK z 2009 r. o art. 130 PUSP, o którym pisał Prawo.pl.^{11,74,91,65,99,72}
• Treść zmiany ustawy o statusie wprowadzonej Dz.U. 2026 poz. 26 (od 1 stycznia 2027 r.) nie została ustalona.³⁸