Słowniczek i neutralna terminologia

„bezprawie”, „bezprawne”, „nielegalne” termin wartościujący "lawlessness", "unlawful", "illegal"

Oceny formułowane przez wszystkie strony sporu – np. przez oficjalne konto TK o przejęciu jego strony internetowej (30 października 2026 r.), przez NSA, według którego TK jest „zainfekowany bezprawnością” (2022) czy przez RPO wobec stosowania art. 130 PUSP przez Ministra Sprawiedliwości (2021–2022). Witryna podaje we własnym głosie tylko ustalenia sądów, np. „TK orzekł, że … jest niezgodny z Konstytucją”.^1,2,3

Neutralnie: Cytat z atrybucją; w głosie własnym tylko ustalenie sądu („TK orzekł, że … jest niezgodny z Konstytucją”).

„dwuwładza” termin wartościujący "dual power"

Określenie medialne na sytuację z końca października 2026 r., gdy B. Święczkowski (jako Prezes TK) i A. Korwin-Piotrowska (jako sędzia, która utrzymuje, że zastępuje Prezesa na podstawie art. 12 ust. 4 ustawy o organizacji) zgłaszali konkurujące roszczenia do kierowania Trybunałem.^1,4

Neutralnie: W głosie własnym: „dwa konkurujące roszczenia do kierowania TK (stan na 31 października 2026 r.)”.

„farsa”, „groteskowa ceremonia”, „raptusy”, „prywatny folwark”, „państwo policyjne”, „polityczna ustawka” termin wartościujący "farce", "grotesque ceremony", "raptusy", "private fiefdom", "police state", "political set-up"

Pejoratywne oceny formułowane przez różnych, imiennie wskazanych uczestników sporu – np. Z. Bogucki o ślubowaniu w Sejmie 9 kwietnia 2026 r. (nazwał je „groteskową farsą”), W. Żurek o wyroku TK z 12 maja 2026 r. („polityczna ustawka z udziałem dublerów”) i o działaniach Prezesa TK („prywatny folwark”, 30 października 2026 r.), J. Kaczyński 30 października 2026 r. („państwo policyjne”).^5,6,7,8

Neutralnie: Tylko cytat z atrybucją (kto, funkcja, data).

„legalnie wybrani sędziowie”, „prawdziwi sędziowie” termin wartościujący "lawfully elected judges", "real judges"

Określenia używane przez obie strony sporu na sędziów, których status uznają – np. B. Święczkowski 30 października 2026 r. zapowiedział, że do TK przyjadą „wszyscy legalnie wybrani sędziowie”. Status poszczególnych osób zależy od tego, który organ go ocenia (Sejm, Prezydent, Prezes TK, ETPC, TSUE).^4,9,10

Neutralnie: W głosie własnym: „sędziowie wybrani przez Sejm [kiedy]” oraz informacja, kto uznaje ich status.

„neo-sędziowie”, „neo-KRS” termin wartościujący "neo-judges", "neo-NCJ"

Określenia używane przez krytyków reformy KRS z 2017 r. na sędziów powołanych na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej ustawą z 8 grudnia 2017 r. (z członkami-sędziami wybieranymi przez Sejm od 2018 r.) oraz na samą tę KRS. Dotyczą sądów powszechnych i SN, a nie TK, którego sędziów wybiera Sejm; status takich sędziów oceniały m.in. SN w uchwale z 23 stycznia 2020 r. i Rada Ministrów w uchwale nr 162 z 2024 r.¹¹

Neutralnie: W głosie własnym: „sędziowie powołani na wniosek KRS ukształtowanej ustawą z 8 grudnia 2017 r. (członkowie-sędziowie wybierani przez Sejm od 2018 r.)” – i opisz procedurę.

„odsunięty”, „zawieszony”, „odwołany” (o B. Święczkowskim) termin wartościujący "removed", "suspended", "dismissed" (of B. Święczkowski)

Określenia z nagłówków medialnych opisujące zarządzenie A. Korwin-Piotrowskiej z 30 października 2026 r. o „natychmiastowej przerwie w czynnościach służbowych” B. Święczkowskiego (także jako Prezesa TK) na miesiąc, wydane na podstawie art. 130 PUSP. Przerwa w czynnościach nie jest ani zawieszeniem, ani odwołaniem z funkcji; B. Święczkowski nie uznaje zarządzenia.^1,12,13

Neutralnie: W głosie własnym: „Bogdan Święczkowski, wobec którego Anna Korwin-Piotrowska wydała 30 października 2026 r. zarządzenie o »natychmiastowej przerwie w czynnościach służbowych« (art. 130 PUSP) na miesiąc; Święczkowski nie uznaje tego zarządzenia”.

„osoba nieuprawniona do orzekania” "person not authorised to adjudicate"

Pojęcie z niewprowadzonych w życie przepisów wprowadzających ustawę o TK z 13 września 2024 r., według których orzeczenia wydane z udziałem takich osób miały być „nieważne i nie wywierać skutków”. TK w Kp 3/24 uznał przepisy posługujące się tym pojęciem za niezgodne z art. 194 ust. 1 i art. 195 ust. 1 w zw. z art. 10 Konstytucji. Zbliżoną formułę („organ nieuprawniony”) zawiera uchwała Rady Ministrów nr 162 z 2024 r., a WSA w Warszawie w wyroku z 20 czerwca 2018 r. (prawomocność niezweryfikowana) określił M. Muszyńskiego jako osobę nieuprawnioną do orzekania w TK.^14,15,11

Neutralnie: Termin z projektu ustawy, uchwały rządu i orzeczenia sądu administracyjnego, odrzucony przez TK; używaj w cudzysłowie i z podaniem źródła.

„przejęcie TK siłą”, „siłowe przejęcie” termin wartościujący "taking over the court by force"

Określenie używane przez PiS i media prawicowe na wydarzenia z 30–31 października 2026 r. Według komunikatów policji jej funkcjonariusze działali wówczas na zewnętrznym terenie TK na wezwanie A. Korwin-Piotrowskiej i nie weszli do budynku.^16,4

Neutralnie: W głosie własnym: „policja działała na zewnętrznym terenie TK na wezwanie A. Korwin-Piotrowskiej (wg komunikatów policji)”.

„przywracanie praworządności” termin wartościujący "restoring the rule of law"

Określenie używane przez rząd utworzony po wyborach z października 2023 r. (m.in. D. Tuska i W. Żurka) na jego działania wobec TK i sądownictwa – takie jak uchwała Sejmu z 6 marca 2024 r. (której preambuła jako cel wskazuje zgodność działania TK z art. 7 i 194 ust. 1 Konstytucji oraz art. 6 ust. 1 EKPC), ustawy o TK z 2024 r., uchwała Rady Ministrów nr 162 z 2024 r. czy wybór sędziów 13 marca 2026 r. Druga strona sporu ocenia te same działania odmiennie.^9,11

Neutralnie: W głosie własnym nazwij konkretną czynność (uchwała, wniosek, zarządzenie) i jej datę.

„sędzia kierująca pracami TK” termin wartościujący "judge directing the Tribunal's work"

Określenie używane przez Annę Korwin-Piotrowską i popierających ją sędziów na rolę, którą przypisuje sobie od 30 października 2026 r. na podstawie art. 12 ust. 4 w zw. z art. 11 ust. 2 ustawy o organizacji (sędzia o najdłuższym łącznym stażu). Bogdan Święczkowski, Bartłomiej Sochański i Kancelaria Prezydenta zaprzeczają, by miała taką kompetencję; oficjalne konto TK twierdzi, że nie jest ona sędzią.^1,4

Neutralnie: W głosie własnym: „Anna Korwin-Piotrowska, która utrzymuje, że kieruje pracami TK na podstawie art. 12 ust. 4 w zw. z art. 11 ust. 2 ustawy o organizacji i trybie postępowania przed TK – czemu zaprzeczają Bogdan Święczkowski, Bartłomiej Sochański i Kancelaria Prezydenta”.

„sędziowie PiS”, „sędziowie koalicji” termin wartościujący "PiS judges", "coalition judges"

Medialne określenia sędziów TK według większości, która ich wybrała. Notatki odnotowują, kto zgłaszał kandydatów (np. posłowie Klubu PiS w grudniu 2015 r., Prezydium Sejmu w październiku 2015 r. i w marcu 2026 r.), ale nie dokumentują członkostwa partyjnego wybranych osób; Konstytucja zakazuje sędziom TK przynależności do partii (art. 195 ust. 3).^17,18,19

Neutralnie: W głosie własnym: „wybrany przez Sejm VIII kadencji z inicjatywy posłów PiS” (jeśli notatki tak podają).

„sędziowie-dublerzy”, „dublerzy” termin wartościujący "stand-in judges", "doubles"

Określenie używane przez krytyków wyborów z grudnia 2015 r., 2017 i 2018 r. (w tym przez koalicję rządzącą utworzoną po wyborach z października 2023 r.) na osoby wybrane wówczas na miejsca, które TK w wyroku K 34/15 uznał za obsadzone już 8 października 2015 r. przez Sejm VII kadencji. W raporcie Fundacji Batorego z 2018 r. obejmowało M. Muszyńskiego, J. Piskorskiego i J. Wyrembaka.^20,9

Neutralnie: W głosie własnym: „osoby wybrane w grudniu 2015 r., w 2017 i 2018 r. na miejsca, które sam Trybunał (wyrok K 34/15) uznał za już obsadzone”.

„ślubowanie sejmowe”, „ślubowanie zastępcze”, „pseudoślubowanie”, „niezaprzysiężeni” termin wartościujący "Sejm oath", "substitute oath", "pseudo-oath", "unsworn judges"

Określenia używane przez obie strony sporu (każda własne) na ślubowania złożone w Sejmie przed notariuszem, a nie przed Prezydentem: 9 kwietnia 2026 r. przez osoby wybrane 13 marca 2026 r. (K. Markiewicz, M. Dziurda, M. Taborowski, A. Korwin-Piotrowska; M. Bentkowska i D. Szostek powtórzyli wtedy ślubowanie złożone 1 kwietnia 2026 r. w Pałacu Prezydenckim) oraz 14 października 2026 r. przez Macieja Berka. Strona koalicyjna wywodzi ich skuteczność z art. 4 ustawy o statusie w zw. z obowiązkiem Prezydenta stwierdzonym w K 34/15; Prezydent i Prezes TK ich nie uznają.^10,21

Neutralnie: W głosie własnym: „osoby wybrane 13 marca 2026 r., które złożyły ślubowanie w Sejmie 9 kwietnia 2026 r., a nie przed Prezydentem (oraz Maciej Berek: wybrany 4 września, ślubowanie w Sejmie 14 października 2026 r.)”.

„Trybunał Przyłębskiej”, „Trybunał Rzeplińskiego”, „PiS-owski Trybunał” termin wartościujący "Przyłębska's Tribunal", "Rzepliński's Tribunal", "PiS Tribunal"

Potoczne określenia utożsamiające Trybunał z osobą prezesa lub z partią. Andrzej Rzepliński był Prezesem TK od 3 grudnia 2010 r. do 19 grudnia 2016 r.; Julia Przyłębska pełniła obowiązki Prezesa od 20 grudnia 2016 r., a Prezesem była od 21 grudnia 2016 r. do 2024 r.^22,23,24

Neutralnie: W głosie własnym: „Trybunał w okresie prezesury Julii Przyłębskiej (2016–2024) / Andrzeja Rzeplińskiego (2010–2016)”.

„uzurpacja”, „uzurpuje sobie” termin wartościujący "usurpation"

Zarzut formułowany przez obie strony: np. minister M. Berek mówił w kwietniu 2026 r., że Prezydent „uzurpował nieistniejącą kompetencję” w sprawie ślubowań, a B. Święczkowski 30 października 2026 r., że A. Korwin-Piotrowska „uzurpuje sobie” kierowanie TK.^5,4

Neutralnie: Tylko cytat z podaniem, kto i kiedy.

„wyrok” – o orzeczeniach wydanych w spornym składzie (np. K 3/26) termin wartościujący "judgment" – for rulings delivered by a disputed bench (e.g. K 3/26)

Spór dotyczy już samego nazywania takich orzeczeń wyrokami: rząd i część polityków (np. W. Żurek: „więc nie ma wyroku”) nie traktują jako wiążących orzeczeń wydanych z udziałem osób wybranych na miejsca uznane w K 34/15 za obsadzone, a TK i Prezydent uważają je za wyroki. Przykład: orzeczenie TK z 12 maja 2026 r. w sprawie K 3/26 (skład pięcioosobowy) dotyczące art. 4 ust. 1 ustawy o statusie.^6,10,25

Neutralnie: W głosie własnym: „wyrok TK z 12 maja 2026 r. (K 3/26), wydany w pięcioosobowym składzie z udziałem dwóch osób wybranych na miejsca uznane w K 34/15 za obsadzone; rząd nie uznaje go za wiążący”.

„zamach stanu” (także „zamach na TK”) termin wartościujący "coup d'état" (also "an assault on the Tribunal")

Określenie używane przez kierownictwo TK (B. Święczkowski, B. Sochański), PiS i obóz Prezydenta od 2025 r. na działania rządu, większości sejmowej oraz – w październiku 2026 r. – A. Korwin-Piotrowskiej i popierających ją sędziów; B. Święczkowski użył go już w zawiadomieniu do prokuratury z lutego 2025 r. Pokrewne „zamach na TK” wypowiedział M. Warchoł (PiS) 13 marca 2026 r. o wyborze sześciorga sędziów. Jest to ocena jednej ze stron, a nie ustalenie sądu.^26,4,17

Neutralnie: Tylko jako cytat z podaniem, kto i kiedy; w głosie własnym: „działania, które [kto] określa jako…”.

dopuszczenie do orzekania admission to adjudication

Faktyczne włączenie sędziego do pracy TK przez Prezesa – przydział spraw i gabinetu oraz udział w składach (art. 5 ustawy o statusie); notatki odróżniają je od wyboru, ślubowania i nawiązania stosunku służbowego. Przykłady: 12 stycznia 2016 r. Prezes A. Rzepliński dopuścił do orzekania dwoje spośród osób wybranych 2 grudnia 2015 r., a żadnej z trzech wybranych 8 października 2015 r.; 20 grudnia 2016 r. p.o. Prezesa włączyła do orzekania trzy pozostałe osoby wybrane w grudniu 2015 r.; po 9 kwietnia 2026 r. Prezes B. Święczkowski przydzielił sprawy tylko dwóm z sześciu osób wybranych 13 marca 2026 r.^{27,28,29,30,31}

Dziennik Ustaw (Dz.U.) Journal of Laws (Dziennik Ustaw, Dz.U.)

Urzędowy dziennik, w którym ogłasza się Konstytucję, ustawy i – zgodnie z art. 190 ust. 2 Konstytucji – orzeczenia TK dotyczące aktów w nim ogłoszonych. Pozycje cytuje się jako „Dz.U. rok poz. numer” (starsze także z numerem zeszytu, np. Dz.U. 1997 nr 102 poz. 643). Od 2024 r. wyroki TK nie są w nim publikowane (np. U 4/25 z 12 listopada 2025 r., SK 68/25 z 25 lutego 2026 r.).^19,32

Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPC) European Court of Human Rights (ECtHR)

Sąd Rady Europy w Strasburgu, orzekający o naruszeniach Europejskiej Konwencji Praw Człowieka; wykonanie jego wyroków nadzoruje Komitet Ministrów Rady Europy. W sprawach dotyczących TK wydał m.in. wyroki Xero Flor p. Polsce (2021) i M.L. p. Polsce (2023) oraz środek tymczasowy w sprawie Dziurda i inni p. Polsce (2026).^2,33,9

immunitet sędziego TK immunity of a judge of the Tribunal

Sędzia TK nie może być bez uprzedniej zgody Trybunału pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności; nie może być zatrzymany ani aresztowany, z wyjątkiem ujęcia na gorącym uczynku, gdy zatrzymanie jest niezbędne – o zatrzymaniu powiadamia się niezwłocznie Prezesa TK, który może nakazać natychmiastowe zwolnienie (art. 196 Konstytucji). Szczegóły określają art. 20–23 ustawy o statusie (zgoda Zgromadzenia Ogólnego), stosowane też do sędziów w stanie spoczynku (art. 37). Brzmienie art. 196 podano w notatkach z wiedzy ogólnej, potwierdzone co do istoty przez Prawo.pl.^19,1,27

K – kontrola abstrakcyjna na wniosek K – abstract review on application

Sprawy z wniosku uprawnionego podmiotu (np. grupy posłów, Prezydenta, RPO, I Prezesa SN, KRS) o zbadanie zgodności aktu normatywnego z Konstytucją niezależnie od konkretnej sprawy sądowej. Przykłady: K 34/15 (wniosek posłów PO), K 47/15 (wnioski m.in. I Prezesa SN, grup posłów, RPO i KRS) oraz K 3/26 (wniosek posłów PiS).^34,20,10

kadencja sędziego TK term of office (nine years)

Od 1997 r. 9 lat bez możliwości ponownego wyboru (art. 194 ust. 1 Konstytucji); pod rządami ustawy z 1985 r. – 8 lat z wyborem połowy składu co 4 lata. Ani Konstytucja, ani ustawy z 1997 i 2015 r. nie określały chwili rozpoczęcia kadencji; nowela z 19 listopada 2015 r. wiązała ją ze ślubowaniem (art. 21 ust. 1a), ale TK w K 35/15 uznał ten przepis za niezgodny z Konstytucją, przyjmując, że kadencja biegnie od wyboru, a uzależnienie jej od ślubowania pośrednio włącza Prezydenta w proces wyboru. Według TK kadencje osób wybranych na miejsca zwolnione 6 listopada 2015 r. rozpoczęły się 7 listopada 2015 r.^{19,35,36,37,38,34}

Komisja Wenecka Venice Commission (European Commission for Democracy through Law, Council of Europe)

Organ doradczy Rady Europy w sprawach prawa konstytucyjnego; jego opinie nie są wiążące. W sprawie TK wydał m.in. opinie CDL-AD(2016)001 i CDL-AD(2016)026 (zalecenie wykonania wyroków TK z 2015 r., w tym dopuszczenia trzech sędziów wybranych w październiku 2015 r.), opinię z grudnia 2024 r. (wyroki TK powinny być publikowane, ewentualnie z adnotacją) oraz opinię przyjętą 9–10 października 2026 r. (Prezydent ma obowiązek niezwłocznie przyjąć ślubowanie od sędziów wybranych przez Sejm i nie może kontrolować ich wyboru).^39,40,29

kontrola prewencyjna preventive (pre-signature) review

Badanie ustawy przez TK przed jej podpisaniem, na wniosek Prezydenta (art. 122 ust. 3 Konstytucji). Prezydent odmawia podpisania ustawy uznanej za niezgodną z Konstytucją; jeżeli niezgodność dotyczy poszczególnych przepisów, a TK nie orzekł o ich nierozerwalnym związku z całą ustawą, Prezydent po zasięgnięciu opinii Marszałka Sejmu podpisuje ustawę z ich pominięciem albo zwraca ją Sejmowi (art. 122 ust. 4). W Kp 3/24 TK orzekł nierozerwalny związek z całymi ustawami o TK z 2024 r., co według TK obligowało Prezydenta do odmowy podpisu.^19,15,41

Kp – kontrola prewencyjna Kp – preventive review before signature

Sprawy z wniosku Prezydenta RP, który przed podpisaniem ustawy kieruje ją do TK (art. 122 ust. 3 Konstytucji); rozpoznaje je pełny skład (art. 37 ust. 1 pkt 1 ustawy o organizacji). Przykład: Kp 3/24 – ustawy o TK z 13 września 2024 r., wyrok z 29 lipca 2025 r.^19,15,42

Kpt – spór kompetencyjny Kpt – competence dispute

Sprawy sporów kompetencyjnych między centralnymi konstytucyjnymi organami państwa (art. 189 Konstytucji), rozpoznawane w pełnym składzie. Przykład: Kpt 1/26 – spór wszczęty wnioskiem Prezydenta K. Nawrockiego, który twierdzi, że czynności w Sejmie z 9 kwietnia 2026 r. nie wywołały skutków prawnych w zakresie objęcia urzędu sędziego TK; stanu rozpoznania tej sprawy na 31 października 2026 r. nie ustalono.^19,43,21

Krajowa Rada Sądownictwa (KRS) National Council of the Judiciary (KRS)

Konstytucyjny organ, na którego wniosek Prezydent powołuje sędziów sądów (art. 179 Konstytucji); nie uczestniczy w wyborze sędziów TK, których wybiera Sejm. KRS była jednym z wnioskodawców w sprawie K 47/15. Status KRS ukształtowanej ustawą z 8 grudnia 2017 r. jest sporny: uchwała Rady Ministrów nr 162 z 2024 r. stwierdza, że nie jest ona „organem dającym rękojmię niezależności”.^19,34,11

Marszałek Sejmu Marshal of the Sejm

Przewodniczący Sejmu. Pod rządami ustawy z 1985 r. członkowie TK składali ślubowanie wobec Marszałka (art. 13 ust. 6), a Marszałek rozstrzygał sprawy służbowe Prezesa TK (art. 16 ust. 2). Obecnie Prezes TK zawiadamia Marszałka o wygaśnięciu mandatu sędziego (art. 18 ustawy o statusie), Marszałek wyznacza terminy zgłaszania kandydatów (art. 30 Regulaminu Sejmu), a jego opinii zasięga Prezydent, gdy po kontroli prewencyjnej podpisuje ustawę z pominięciem niekonstytucyjnych przepisów (art. 122 ust. 4 Konstytucji).^35,27,44,19

miejsce (stanowisko) sędziego w TK seat on the Tribunal

Konstytucja przewiduje 15 stanowisk sędziów TK (do 17 października 1997 r. – 12). Według wyroku K 34/15 Sejm danej kadencji wybiera sędziów na miejsca zwalniane w tej kadencji i nie może wybierać „na zapas” na miejsca zwalniane w kadencji następnej. Uchwały wyborcze nie wskazują, na czyje miejsce wybrano daną osobę, dlatego przyporządkowanie osób do miejsc i ich numeracja w serwisie są konwencją badawczą bez skutków prawnych.^19,20,45

moc powszechnie obowiązująca i ostateczność orzeczeń universally binding force and finality of rulings

Od 17 października 1997 r. orzeczenia TK „mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne” (art. 190 ust. 1 Konstytucji) i zapadają większością głosów (art. 190 ust. 5). Na art. 190 ust. 1 TK powołał się m.in. w Kp 3/24 (art. 10 przepisów wprowadzających z 2024 r.) i w U 5/24 (uchwała Sejmu z 6 marca 2024 r.). Uchwała Sejmu z 6 marca 2024 r. i uchwała Rady Ministrów nr 162 z 18 grudnia 2024 r. przyjmują natomiast, że TK w obecnym składzie nie może wykonywać zadań z art. 188–189 Konstytucji.^19,15,46,11

Monitor Polski (M.P.) Monitor Polski (official gazette, M.P.)

Dziennik urzędowy, w którym ogłasza się m.in. uchwały Sejmu (w tym o wyborze sędziów TK), postanowienia Prezydenta (np. o powołaniu Prezesa TK), uchwały Rady Ministrów i Regulamin TK (art. 15 ust. 2 ustawy o organizacji), a także orzeczenia TK o aktach, które nie były ogłoszone w Dzienniku Ustaw (art. 190 ust. 2 Konstytucji).^{42,19,9,11,23}

natychmiastowa przerwa w czynnościach służbowych (art. 130 PUSP) immediate break in official duties (Art. 130 of the Law on the System of Common Courts)

Tymczasowy środek z art. 130 PUSP: „prezes sądu lub Minister Sprawiedliwości” może zarządzić przerwę w czynnościach sędziego do czasu uchwały sądu dyscyplinarnego, najdłużej na miesiąc, gdy sędziego zatrzymano na gorącym uczynku umyślnego przestępstwa albo gdy rodzaj czynu wymaga „natychmiastowego odsunięcia sędziego od wykonywania obowiązków”; wobec prezesa sądu może to zrobić tylko Minister. Zarządzający w ciągu 3 dni zawiadamia sąd dyscyplinarny, który niezwłocznie zawiesza sędziego albo uchyla zarządzenie. Przerwa nie jest zawieszeniem ani złożeniem z urzędu; ustawa o statusie sędziów TK nie przewiduje takiego środka, a jego zastosowanie wobec Prezesa TK zarządzeniem A. Korwin-Piotrowskiej z 30 października 2026 r. – na podstawie łańcucha odesłań (art. 19 ustawy o statusie → art. 10 § 1 ustawy o SN → art. 130 § 1 PUSP) – jest sporne i nie ma orzecznictwa, które by je przesądzało.^12,1,27

Neutralnie: Nie pisz w głosie własnym, że B. Święczkowski został „odsunięty”, „zawieszony” lub „odwołany”: opisz zarządzenie z 30 października 2026 r. i zaznacz, że adresat go nie uznaje.

niezawisłość sędziów TK independence of the Tribunal's judges

Sędziowie TK w sprawowaniu urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji (art. 195 ust. 1 Konstytucji; art. 6 ustawy o statusie). W okresie zajmowania stanowiska nie mogą należeć do partii politycznej ani związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej niedającej się pogodzić z zasadami niezależności sądów i niezawisłości sędziów (art. 195 ust. 3; art. 10 ustawy o statusie). Sądy i trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz (art. 173).^19,27

odpowiednie stosowanie (odesłanie do PUSP i przepisów o SN) applied "accordingly" (cross-references to the Common Courts Law and Supreme Court rules)

Technika, w której przepisy jednej ustawy stosuje się „odpowiednio” w innej sytuacji. Ustawa o statusie sędziów TK zawiera trzy takie odesłania: art. 30 (do PUSP i k.p.k. w sprawach dyscyplinarnych nieuregulowanych w rozdziale), art. 19 (do przepisów o sędziach SN w sprawach nieuregulowanych) i art. 18a (do art. 101–103 PUSP – świadczenia pośmiertne). Zakres tych odesłań, w szczególności to, czy pozwalają stosować w TK art. 130 PUSP, jest sporny; przed 2026 r. nie znaleziono doktryny na ten temat.^27,47,1

odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów TK disciplinary liability of the Tribunal's judges

Sędzia TK odpowiada dyscyplinarnie przed Trybunałem za naruszenie przepisów prawa, uchybienie godności urzędu, naruszenie Kodeksu etyki lub inne nieetyczne zachowanie mogące podważyć zaufanie do niego (art. 24 ustawy o statusie). Orzekają sądy dyscyplinarne złożone z sędziów TK – 3 w I instancji i 5 w II instancji, losowane przez Prezesa (art. 25); kary to upomnienie, nagana, obniżenie wynagrodzenia o 10–20% na okres do 2 lat i złożenie z urzędu (art. 29). W sprawach nieuregulowanych w rozdziale stosuje się odpowiednio PUSP i k.p.k. (art. 30); ustawa nie przewiduje zawieszenia sędziego.²⁷

odrzucenie orzeczenia TK przez Sejm rejection of a Tribunal ruling by the Sejm

Mechanizm, w którym orzeczenia TK o niezgodności ustaw z Konstytucją nie były ostateczne, lecz rozpatrywał je Sejm i mógł je odrzucić większością co najmniej 2/3 głosów przy obecności co najmniej połowy posłów (art. 6 ust. 4 ustawy z 1985 r. = art. 7 ust. 4 t.j. z 1991 r.; termin 6 miesięcy). Uchwałą W 6/93 z 20 października 1993 r. TK ustalił, że orzeczenie nierozpatrzone w 6 miesięcy zachowuje moc, a ustawa traci moc z dniem ogłoszenia obwieszczenia Prezesa TK. Konstytucja z 1997 r. utrzymała ten mechanizm przejściowo przez 2 lata (art. 239; art. 89 ustawy z 1997 r.), z wyjątkiem orzeczeń wydanych na pytania prawne.^{35,48,49,50,51}

ogłoszenie (publikacja) orzeczeń TK publication of the Tribunal's rulings

Orzeczenia w sprawach z art. 188 „podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu” w organie urzędowym, w którym akt był ogłoszony – zwykle w Dzienniku Ustaw, a gdy akt nie był ogłoszony, w Monitorze Polskim (art. 190 ust. 2 Konstytucji); niekonstytucyjny przepis traci moc z dniem ogłoszenia, chyba że TK określi inny termin – do 18 miesięcy dla ustawy i 12 miesięcy dla innego aktu (art. 190 ust. 3). Publikację wstrzymywano w 2016 r. (K 47/15 i K 39/16 ogłoszono dopiero 5 czerwca 2018 r.) oraz od marca 2024 r., gdy rząd przestał publikować orzeczenia TK; formalną podstawą stała się uchwała Rady Ministrów nr 162 z 18 grudnia 2024 r. TK stoi na stanowisku, że brak publikacji nie zwalnia z obowiązku stosowania jego orzeczeń, a Komisja Wenecka zalecała publikację, ewentualnie z adnotacją.^{19,52,53,54,11,55,40}

P – pytanie prawne sądu P – question of law referred by a court

Sprawy wszczynane pytaniem prawnym sądu, który ma wątpliwość co do konstytucyjności przepisu stosowanego w toczącej się przed nim sprawie; możliwość kierowania pytań przez sądy przewidywała już ustawa z 1985 r. W okresie przejściowym z art. 239 Konstytucji (do 17 października 1999 r.) Sejm nie mógł odrzucać orzeczeń wydanych w wyniku pytań prawnych.^19,35,50

p.o. Prezesa TK (sędzia pełniący obowiązki Prezesa) acting President of the Tribunal

Funkcja epizodyczna z art. 17–18 przepisów wprowadzających z 13 grudnia 2016 r.: do czasu powołania Prezesa Prezydent w drodze postanowienia powierzał pełnienie obowiązków Prezesa sędziemu o najdłuższym stażu, a p.o. kierował pracami TK i przydzielał sprawy sędziom, którzy złożyli ślubowanie wobec Prezydenta. Postanowieniem z 20 grudnia 2016 r. (M.P. 2016 poz. 1229) obowiązki powierzono J. Przyłębskiej, którą 21 grudnia 2016 r. powołano na Prezesa (M.P. 2016 poz. 1237). Helsińska Fundacja Praw Człowieka kwestionowała konstytucyjność samej funkcji.^56,57,23

pełny skład full bench

Skład TK przewidziany dla najważniejszych spraw – m.in. sporów kompetencyjnych, spraw partii, kontroli prewencyjnej ustaw i spraw o szczególnej zawiłości (art. 37 ust. 1 pkt 1 ustawy o organizacji; pełnego katalogu nie zweryfikowano). Obecnie pełny skład to „co najmniej jedenastu sędziów” (art. 37 ust. 2). Wcześniej obowiązywały inne progi: w 2015 r. co najmniej 9 sędziów, a według ustawy z 22 grudnia 2015 r. – co najmniej 13, z wyrokami większością 2/3. Według relacji Prawo.pl TK miał w lipcu 2025 r. uznać art. 37 ust. 2 za niekonstytucyjny – informacja niezweryfikowana.^42,34,25

powszechnie obowiązująca wykładnia ustaw universally binding interpretation of statutes

Kompetencja TK z lat 1989–1997 do ustalania w drodze uchwały pełnego składu wykładni ustaw wiążącej wszystkich (art. 13 t.j. ustawy o TK z 1991 r.; wniosek mogli złożyć m.in. Prezydent, Prezes Rady Ministrów, I Prezes SN, Prezes NSA, RPO i Prokurator Generalny). Notatki wskazują, że kompetencję tę TK przejął od Rady Państwa (powiązanie niezweryfikowane). Konstytucja z 1997 r. ją zniosła: niezakończone postępowania umorzono, a uchwały wykładnicze utraciły moc powszechnie obowiązującą (art. 239); w 1997 r. TK podjął jeszcze 5 takich uchwał.^48,58

prerogatywa Prezydenta (art. 144 ust. 3 pkt 21) presidential prerogative (Art. 144(3)(21))

Akt urzędowy Prezydenta niewymagający kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów. Katalog prerogatyw obejmuje „powoływanie Prezesa i Wiceprezesa Trybunału Konstytucyjnego” (art. 144 ust. 3 pkt 21; numer punktu potwierdzają sentencje K 34/15 i Kp 3/24), ale nie wymienia odbierania ślubowania od sędziów TK – na co powołują się zwolennicy poglądu, że Prezydent nie ma kompetencji do oceny wyboru sędziów. W grudniu 2016 r. sędzia M. Zubik pytał o kontrasygnatę postanowienia Prezydenta o powierzeniu obowiązków Prezesa.^15,20,19

Prezes TK President of the Tribunal

Kieruje pracami Trybunału i reprezentuje go na zewnątrz (art. 12 ust. 1 ustawy o organizacji). Powołuje go Prezydent RP spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK (art. 194 ust. 2 Konstytucji; prerogatywa z art. 144 ust. 3 pkt 21) na 6 lat, bez możliwości ponownego powołania; funkcja wygasa wcześniej z końcem kadencji sędziego, wygaśnięciem mandatu lub rezygnacją (art. 10). Pod rządami ustawy z 1985 r. Sejm wybierał członków TK, „w tym prezesa i wiceprezesa”.^42,19,15,59

Neutralnie: W tekstach angielskich zawsze „President of the Tribunal”, by odróżnić tę funkcję od Prezydenta RP.

Prezydium Sejmu Presidium of the Sejm

Marszałek i wicemarszałkowie Sejmu. Od 1997 r. obok grupy co najmniej 50 posłów jest jedynym podmiotem uprawnionym do zgłaszania kandydatów na sędziów TK. Formalnie zgłosiło m.in. pięcioro kandydatów wybranych 8 października 2015 r. (wskazanych politycznie przez kluby PO, PSL i SLD) oraz sześcioro wybranych 13 marca 2026 r.^51,34,18,17

Prokurator Generalny; Minister Sprawiedliwości – Prokurator Generalny Prosecutor General; Minister of Justice and Prosecutor General

Od 2016 r. obie funkcje pełni jedna osoba. Prokurator Generalny uczestniczy w wielu postępowaniach przed TK, a w sprawach z oskarżenia publicznego składa do Prezesa TK wnioski o zgodę na pociągnięcie sędziego TK do odpowiedzialności karnej (art. 21–22 ustawy o statusie). Minister Sprawiedliwości jest wymieniony w art. 130 PUSP jako organ mogący zarządzić przerwę w czynnościach sędziego sądu powszechnego; w latach 2021–2022 stosował ten przepis wobec sędziów kwestionujących status innych sędziów.^60,12,3

Rada Państwa Council of State

Kolegialny organ PRL, który na podstawie Konstytucji z 1952 r. sprawował nadzór nad zgodnością prawa z Konstytucją (od 1976 r. obowiązek „czuwania”). Nowelizacja z 26 marca 1982 r. przeniosła tę kompetencję na TK; w ustawie z 1985 r. Rada Państwa była jednym z podmiotów uprawnionych do składania wniosków do TK. Notatki wskazują – bez weryfikacji – że w 1989 r. TK przejął od niej także kompetencję do powszechnie obowiązującej wykładni ustaw.^61,59,35

Regulamin Sejmu Standing Orders of the Sejm

Uchwała Sejmu regulująca jego tryb pracy, w tym szczegóły wyboru sędziów TK: art. 30 ust. 3 pkt 1 i 5 (terminy zgłaszania kandydatów, wyznaczane przez Marszałka) oraz art. 30 ust. 4 (7-dniowy termin przed głosowaniem, „chyba że Sejm postanowi inaczej”). Sposób skrócenia tego terminu 13 marca 2026 r. – wobec braku sprzeciwu, bez formalnego głosowania – jest przedmiotem sporu między Kancelarią Sejmu a krytykami wyboru.^44,62,63

Regulamin TK Rules of Procedure of the Tribunal

Akt wewnętrzny uchwalany przez Zgromadzenie Ogólne (art. 6 ust. 2 ustawy o organizacji) i ogłaszany na zarządzenie Prezesa w Monitorze Polskim (art. 15 ust. 2); obowiązujący Regulamin ogłoszono w M.P. 2017 poz. 767. Jego postanowień o zastępowaniu Prezesa nie zweryfikowano.^64,65,42

rota ślubowania oath formula

Tekst ślubowania określony w ustawie. W ustawie z 1985 r. rota zaczynała się słowami „Ślubuję uroczyście przy wykonywaniu powierzonych mi obowiązków członka Trybunału Konstytucyjnego…” i odnosiła się do Konstytucji PRL i ustroju socjalistycznego, a po zmianach (t.j. z 1991 r.) zawierała zobowiązanie „stać na straży Konstytucji i ustaw”. Ustawa z 1997 r. przewidywała zobowiązanie „służyć wiernie Narodowi, stać na straży Konstytucji”, z możliwym dodaniem „Tak mi dopomóż Bóg”, a ustawa z 2015 r. – rotę zaczynającą się od „Uroczyście ślubuję…”. Pełnej roty z art. 4 ustawy o statusie z 2016 r. ani podziału tego przepisu na ustępy nie zweryfikowano.^{35,48,51,66,27}

rzecznik dyscyplinarny; postępowanie wyjaśniające disciplinary officer; preliminary (explanatory) proceedings

Rzecznik dyscyplinarny TK, wyznaczany przez Prezesa TK w drodze losowania, prowadzi czynności wyjaśniające, wysłuchuje sędziego, przedstawia zarzuty i składa wniosek do sądu dyscyplinarnego I instancji; na odmowę wszczęcia postępowania przysługuje zażalenie w ciągu 7 dni (art. 27 ustawy o statusie). Pod koniec września 2026 r. Prezes B. Święczkowski wszczął postępowania (opisywane jako dyscyplinarne lub wyjaśniające) wobec sędziów M. Bentkowskiej, D. Szostka i S. Patyry w związku z ich odmową orzekania.^27,43,67

Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) Commissioner for Human Rights (Ombudsman, RPO)

Konstytucyjny organ ochrony praw; od 1 stycznia 1988 r. (ustawa z 15 lipca 1987 r.) może składać wnioski do TK. Był wnioskodawcą m.in. w sprawie zakończonej uchwałą W 6/93 i w K 47/15 oraz uczestnikiem w K 34/15; w latach 2021–2022 interweniował wobec stosowania art. 130 PUSP przez Ministra Sprawiedliwości, a w latach 2024–2026 systematycznie wycofywał swój udział i wnioski w postępowaniach przed TK.^{68,49,34,20,3,69}

sąd ustanowiony ustawą tribunal established by law

Wymóg art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (a w prawie UE – art. 19 ust. 1 TUE), by sprawę rozpoznawał sąd ukształtowany zgodnie z prawem. ETPC w sprawie Guðmundur Andri Ástráðsson p. Islandii (2020) sformułował test trzystopniowy (oczywiste naruszenie prawa krajowego, dotyczące reguły fundamentalnej procedury powoływania, brak skutecznej kontroli krajowej), a w wyroku Xero Flor p. Polsce (7 maja 2021 r.) uznał, że skład TK z udziałem osoby wybranej w grudniu 2015 r. na miejsce już obsadzone narusza to prawo; TSUE w wyroku C-448/23 (18 grudnia 2025 r.) stwierdził, że TK nie spełnia wymogów niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą. TK w wyroku K 6/21 (24 listopada 2021 r.; sentencja niezweryfikowana) uznał art. 6 ust. 1 EKPC za niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim obejmuje TK i pozwala ETPC oceniać legalność wyboru jego sędziów.^2,70,71,72

sędzia o najdłuższym łącznym stażu judge with the longest aggregate service

Sędzia wskazany w art. 11 ust. 2 ustawy o organizacji: do czasu powołania Prezesa kieruje pracami TK i zwołuje Zgromadzenie Ogólne w celu wyłonienia kandydatów. Staż liczy się łącznie z pracą jako sędzia TK, aplikant, asesor, sędzia sądu powszechnego oraz w centralnych organach administracji na stanowiskach związanych z tworzeniem lub stosowaniem prawa. Według art. 12 ust. 4 ten sędzia zastępuje Prezesa, gdy upoważnienie Wiceprezesa ani innego sędziego „nie jest możliwe”; na te przepisy powołała się A. Korwin-Piotrowska w zarządzeniach z 30 października 2026 r., czemu zaprzeczają B. Święczkowski, B. Sochański i Kancelaria Prezydenta.^42,1

sędzia sprawozdawca judge rapporteur

Członek składu orzekającego wyznaczony do referowania sprawy. Przy jego wyznaczaniu Prezes może odstąpić od kolejności alfabetycznej, ale tylko w uzasadnionych przypadkach (art. 38 ust. 2 ustawy o organizacji). W 2026 r. sposób wyznaczenia sprawozdawcy w sprawie Kpt 1/26 był jednym z zarzutów sędziów, którzy odmówili w niej orzekania.^42,25

sędzia TK (do 1997 r.: członek TK) judge of the Constitutional Tribunal (before 1997: member of the Tribunal)

Osoba wybrana przez Sejm indywidualnie na 9 lat spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą; ponowny wybór jest niedopuszczalny (art. 194 ust. 1 Konstytucji). Do 1997 r. TK liczył 12 członków wybieranych na 8 lat. Od kiedy wybrana osoba staje się sędzią w pełnym zakresie – z chwilą wyboru czy ślubowania – jest przedmiotem sporu (zob. ślubowanie, stosunek służbowy).^19,35,27

SK – skarga konstytucyjna SK – constitutional complaint

Sprawy ze skargi konstytucyjnej, w której osoba kwestionuje przepis, na podstawie którego rozstrzygnięto jej sprawę (art. 188 Konstytucji). Skargi przysługują od 17 października 1997 r.; nowela z 9 czerwca 2000 r. ustaliła termin 3 miesięcy od doręczenia prawomocnego rozstrzygnięcia i przymus adwokacko-radcowski.^19,58,73

skład pięcioosobowy / trzyosobowy / jednoosobowy five-judge / three-judge / single-judge bench

Pięciu sędziów rozpoznaje m.in. kontrolę ustaw i umów ratyfikowanych, trzech – inne akty, niektóre skargi i zażalenia, a jeden – odmowę nadania biegu (art. 37 ust. 1 pkt 2–4 ustawy o organizacji). Prezes wyznacza składy według kolejności alfabetycznej, z uwzględnieniem rodzaju, liczby i kolejności wpływu spraw; odstępstwo dopuszczalne jest tylko przy wyznaczaniu sprawozdawcy i tylko w uzasadnionych przypadkach (art. 38).⁴²

spór kompetencyjny competence dispute

Spór między centralnymi konstytucyjnymi organami państwa o to, który z nich jest właściwy do danej czynności; rozstrzyga go TK (art. 189 Konstytucji; sprawy oznaczane Kpt). W 2026 r. Prezydent wszczął spór Kpt 1/26 dotyczący ślubowań złożonych w Sejmie 9 kwietnia 2026 r.; w marcu 2026 r. Ordo Iuris rekomendowało Prezydentowi tę drogę jako jedną z możliwości.^19,43,63

stosunek służbowy service relationship

Podobny do stosunku pracy stosunek prawny łączący sędziego z Trybunałem, który według art. 5 ustawy o statusie sędziów TK nawiązuje się z chwilą złożenia ślubowania; po ślubowaniu sędzia „stawia się” w Trybunale, a Prezes TK przydziela mu sprawy i zapewnia warunki pracy. W 2026 r. Prezes B. Święczkowski uznał, że nie może nawiązać stosunku służbowego z osobami, które ślubowały w Sejmie 9 kwietnia 2026 r., dopóki Prezydent nie potwierdzi, że była to czynność „wobec Prezydenta”; druga strona uważa ślubowanie w Sejmie z aktem notarialnym doręczonym Prezydentowi za skuteczne i równoważne nawiązaniu stosunku służbowego.^27,10,21

sygnatura (K, P, SK, Kp, Kpt, U) case number (K, P, SK, Kp, Kpt, U)

Oznaczenie sprawy przed TK: litery wskazujące rodzaj postępowania, numer i rok (np. K 34/15, Kp 3/24, Kpt 1/26). Podstawowe oznaczenia: K, P, SK, Kp, Kpt i U; przed 1997 r. stosowano też W dla uchwał o powszechnie obowiązującej wykładni ustaw (np. W 6/93).^20,15,50

ślubowanie oath; taking the oath

Uroczyste zobowiązanie składane przez wybranego sędziego. Konstytucja nie wspomina o ślubowaniu sędziów TK; obowiązek wynika z ustawy: od 1997 r. ślubowanie składa się wobec Prezydenta RP (art. 5 ust. 5 ustawy z 1997 r., art. 21 ustawy z 2015 r., art. 4 ustawy o statusie z 2016 r.), a wcześniej składano je wobec Marszałka Sejmu (ustawa z 1985 r.). Odmowa złożenia ślubowania jest równoznaczna ze zrzeczeniem się stanowiska, a stosunek służbowy nawiązuje się z chwilą ślubowania (art. 4–5 ustawy o statusie). Charakter ślubowania – konstytutywny czy gwarancyjny lub deklaratoryjny – oraz to, czy Prezydent ma obowiązek je odebrać, są przedmiotem sporu (K 34/15 z 2015 r. wobec wyroku TK z 12 maja 2026 r.).^{27,51,35,20,10}

ślubowanie „wobec Prezydenta” oath "before the President" (wobec)

Ustawowy wymóg (art. 4 ust. 1 ustawy o statusie sędziów TK), którego znaczenie jest sporne. Według wyroku K 34/15 (3 grudnia 2015 r.) Prezydent ma obowiązek „niezwłocznie” odebrać ślubowanie od sędziego wybranego przez Sejm i nie ocenia ważności wyboru; według wyroku TK z 12 maja 2026 r. art. 4 ust. 1 jest niezgodny z Konstytucją w rozumieniu nakładającym na Prezydenta taki obowiązek, a „wobec Prezydenta” oznacza złożenie ślubowania w jego fizycznej obecności. Komisja Wenecka (opinia z października 2026 r.) i ośmiu sędziów TK (oświadczenie z ok. 19 października 2026 r.) stoją na stanowisku, że Prezydent ma obowiązek niezwłocznie przyjąć ślubowanie, a jeśli odmawia, sędziowie mogą dopełnić formalności bez jego fizycznego udziału.^{27,20,10,39,21}

Neutralnie: Znaczenie słowa „wobec” samo jest sporne; przy każdej wykładni podawaj, czyje stanowisko referujesz.

środek tymczasowy (reguła 39) interim measure (Rule 39 of the Rules of Court)

Pilne zarządzenie ETPC wydawane w toku sprawy na podstawie reguły 39 Regulaminu Trybunału. W sprawie Dziurda i inni p. Polsce (nr 17392/26) ETPC wezwał władze do powstrzymania się od utrudniania czterem osobom wybranym 13 marca 2026 r. (K. Markiewicz, M. Dziurda, A. Korwin-Piotrowska, M. Taborowski) podjęcia i wykonywania obowiązków; źródła podają datę 5 lub 6 maja 2026 r. Niewykonanie tego środka było jednym z powodów wskazanych w zarządzeniu A. Korwin-Piotrowskiej z 30 października 2026 r.^33,10,1

tekst jednolity (t.j.) consolidated text

Urzędowo ogłoszony tekst ustawy z uwzględnieniem jej późniejszych zmian. Dla ustaw o TK z 2016 r. są to Dz.U. 2018 poz. 1422 (ustawa o statusie) i Dz.U. 2019 poz. 2393 (ustawa o organizacji); dla ustawy z 1985 r. – Dz.U. 1991 nr 109 poz. 470, a dla ustawy z 2015 r. – Dz.U. 2016 poz. 293. Tekst jednolity może zmieniać numerację przepisów: art. 6 ust. 4 ustawy z 1985 r. stał się art. 7 ust. 4 w t.j. z 1991 r.^27,42,48,74

Trybunał Konstytucyjny (TK) Constitutional Tribunal (the Tribunal)

Polski sąd konstytucyjny, odrębny od Sądu Najwyższego. Według Konstytucji z 1997 r. orzeka o zgodności ustaw i innych aktów z Konstytucją, o skargach konstytucyjnych i sprawach partii politycznych oraz rozstrzyga spory kompetencyjne (art. 188–189); składa się z 15 sędziów wybieranych przez Sejm (art. 194 ust. 1). Utworzony nowelizacją Konstytucji PRL z 26 marca 1982 r., działa od 1 stycznia 1986 r.^19,59,68

Trybunał Sprawiedliwości UE (TSUE) Court of Justice of the European Union (CJEU)

Sąd Unii Europejskiej w Luksemburgu. W wyroku Wielkiej Izby C-448/23 Komisja p. Polsce (18 grudnia 2025 r.) stwierdził, że Polska uchybiła zobowiązaniom w związku z wyrokami TK P 7/20 i K 3/21 oraz że TK nie spełnia wymogów niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą – z powodu wyboru w grudniu 2015 r. trzech osób na miejsca obsadzone w październiku 2015 r. oraz nieprawidłowości przy wyłanianiu kandydatki na Prezesa w grudniu 2016 r.^71,72

U – kontrola uchwał i rozporządzeń U – review of a resolution or regulation

Sprawy dotyczące aktów niższych niż ustawa, w tym uchwał i rozporządzeń. Przykłady: U 8/15 (uchwały Sejmu z 25 listopada i 2 grudnia 2015 r. – postępowanie umorzone 7 stycznia 2016 r., bo uchwały o wyborze nie są aktami normatywnymi), U 5/24 (uchwała Sejmu z 6 marca 2024 r. – uznana 28 maja 2024 r. za niezgodną z Konstytucją) i U 4/25 (rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości o przydziale spraw).^34,46,32

uchwała Sejmu resolution of the Sejm

Akt Sejmu inny niż ustawa. Uchwałą Sejm wybiera sędziów TK (uchwały ogłasza się w Monitorze Polskim), ale podejmuje też uchwały wyrażające stanowisko, np. z 25 listopada 2015 r., 6 marca 2024 r. i z marca 2026 r. W postanowieniu U 8/15 TK uznał, że uchwały o wyborze sędziów nie są aktami normatywnymi, a uchwały „o braku mocy prawnej” z 2015 r. potraktował jako wyraz stanowiska politycznego bez skutku prawnego; Komisja Europejska opisała uchwałę z 6 marca 2024 r. jako niewiążącą prawnie.^34,54,9

Wiceprezes TK Vice-President of the Tribunal

Powoływany tak jak Prezes – przez Prezydenta spośród kandydatów Zgromadzenia Ogólnego, na 6 lat (art. 10 ust. 5 ustawy o organizacji); jego kadencja wygasa z chwilą powołania na Prezesa. Zastępuje Prezesa tylko w zakresie określonym przez niego „w drodze pisemnego upoważnienia” (art. 12 ust. 2). Przy wakacie na stanowisku Prezesa pracami TK kieruje sędzia o najdłuższym łącznym stażu (art. 11 ust. 2), a nie automatycznie Wiceprezes.⁴²

wybór indywidualny individual election

Wymóg art. 194 ust. 1 Konstytucji, by każdego sędziego TK wybierać indywidualnie. W latach 1997–2010 Sejm podejmował też zbiorowe uchwały o wyborze kilku sędziów, głosując „na liście”; w 2017 r. Prokurator Generalny zakwestionował łączne głosowanie nad trzema sędziami wybranymi w 2010 r. (sprawa K 1/17). W 2026 r. Sejm głosował osobno nad każdą z 8 kandydatur.^75,76,77,78

wybór sędziego przez Sejm election (of a judge) by the Sejm

Jedyny konstytucyjny sposób obsadzenia stanowiska sędziego TK: Sejm wybiera sędziów indywidualnie na 9 lat (art. 194 ust. 1 Konstytucji). Od 1997 r. kandydatów zgłasza Prezydium Sejmu lub co najmniej 50 posłów, a wybór zapada bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów; terminy i tryb określają ustawa i Regulamin Sejmu (art. 30). Wybór następuje uchwałą Sejmu ogłaszaną w Monitorze Polskim; w sprawdzonych przypadkach (2015, 2026) uchwała nie wskazywała, na czyje miejsce wybrano daną osobę.^19,51,44,45

wygaśnięcie mandatu expiry of a judge's mandate

Mandat sędziego TK wygasa wskutek śmierci, zrzeczenia się, prawomocnego skazania za umyślne przestępstwo lub prawomocnego orzeczenia dyscyplinarnego o złożeniu z urzędu (art. 18 ustawy o statusie). Śmierć stwierdza Prezes TK zarządzeniem, pozostałe przypadki – Zgromadzenie Ogólne uchwałą; Prezes zawiadamia Marszałka Sejmu. Pod rządami ustawy z 1985 r. członka TK odwoływał Sejm, a w razie śmierci stwierdzał wygaśnięcie mandatu (art. 14).^27,35

wyrok / postanowienie judgment / decision

Wyrokiem TK rozstrzyga sprawę co do istoty, np. stwierdzając zgodność lub niezgodność przepisu z Konstytucją; postanowieniem m.in. umarza postępowanie – jak w U 8/15 (7 stycznia 2016 r.), gdy uznał, że uchwały Sejmu o wyborze sędziów nie są aktami normatywnymi. Uzasadnienie sporządza się w ciągu miesiąca od ogłoszenia orzeczenia (art. 108 ust. 3 ustawy o organizacji).^34,79

zasada legalizmu (art. 7 Konstytucji) principle of legality (Art. 7 of the Constitution)

Zasada, zgodnie z którą „organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa”. Powołują się na nią obie strony sporu: TK w Kp 3/24 i U 5/24 (przeciw ustawom i uchwale z 2024 r.), a Sejm i Rada Ministrów – na uzasadnienie niepublikowania orzeczeń TK (uchwała RM nr 162: art. 7 obejmuje także publikację aktów). W powiązaniu z art. 126 ust. 2–3 (Prezydent działa w zakresie określonym w Konstytucji i ustawach) TK w Kp 3/24 zakwestionował przepisy o terminie i trybie ślubowania.^19,15,11,46

zawieszenie w czynnościach (w urzędowaniu) suspension from duties

Środek orzekany przez sąd dyscyplinarny – w sądach powszechnych m.in. przy wszczęciu postępowania dyscyplinarnego oraz obowiązkowo po uchwale zezwalającej na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej (art. 129 PUSP; brzmienie niezweryfikowane). Konstytucja wymaga, by zawieszenie sędziego w urzędowaniu następowało tylko na mocy orzeczenia sądu i w przypadkach określonych w ustawie (art. 180 ust. 2, w podrozdziale o sądach). Ani Konstytucja, ani ustawa o statusie sędziów TK nie zawierają przepisu o zawieszeniu sędziego TK.^19,27

zdanie odrębne dissenting opinion

Pisemne stanowisko sędziego, który nie zgadza się z orzeczeniem lub jego uzasadnieniem. Orzeczenia TK zapadają większością głosów, sędzia przegłosowany może złożyć zdanie odrębne, a orzeczenie podpisuje cały skład (art. 106 ustawy o organizacji). Przykłady: zdania odrębne J. Steliny, W. Sycha i A. Zielonackiego w Kp 3/24 oraz R. Wojciechowskiego i J. Wyrembaka w wyroku z 12 maja 2026 r.^79,15,10

zgoda na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej consent to criminal prosecution

Uchwała Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK wymagana przed pociągnięciem sędziego do odpowiedzialności karnej (art. 20–23 ustawy o statusie): wniosek – w sprawach z oskarżenia publicznego składany przez Prokuratora Generalnego – kieruje się do Prezesa TK, a zgoda zapada bezwzględną większością głosów uczestniczących sędziów w terminie miesiąca, przy kworum 2/3 (art. 8 ust. 1 ustawy o organizacji); sędzia, którego dotyczy wniosek, może złożyć wyjaśnienia i nie głosuje. W październiku 2025 r. ZO nie wyraziło zgody na pociągnięcie Prezesa B. Święczkowskiego do odpowiedzialności; 30 października 2026 r. Prokurator Generalny W. Żurek skierował do A. Korwin-Piotrowskiej 5 kolejnych wniosków (4 wobec Święczkowskiego, 1 wobec B. Sochańskiego).^27,60,80,81

Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK (ZO) General Assembly of Judges of the Tribunal

Organ złożony z sędziów TK. Przedstawia Prezydentowi kandydatów na Prezesa i Wiceprezesa, uchwala Regulamin TK i projekt budżetu, stwierdza wygaśnięcie mandatu i wyraża zgodę na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej (art. 6 ust. 2 ustawy o organizacji). Zwołuje je i przewodniczy mu Prezes; uchwały zapadają bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej 2/3 sędziów (10 z 15), a wymagana jest obecność Prezesa – z wyjątkiem uchwały o kandydatach na Prezesa (art. 7–8). Przy procedurze z grudnia 2016 r. (art. 21–22 przepisów wprowadzających) wymogu kworum nie stosowano.^42,56

zrzeczenie się stanowiska renunciation of office

Jedna z przyczyn wygaśnięcia mandatu sędziego TK (art. 18 ustawy o statusie). Z mocy ustawy odmowa złożenia ślubowania jest „równoznaczna ze zrzeczeniem się stanowiska” (art. 5 ust. 6 ustawy z 1997 r., art. 21 ust. 2 ustawy z 2015 r., art. 4 ustawy o statusie); w K 34/15 Prokurator Generalny wskazywał, że to jedyny ustawowy skutek prawny ślubowania. Jak zrzeczenie się traktuje się też naruszenie zakazów gospodarczych (art. 11 ustawy o statusie).^27,51,20