Początki Trybunału: od PRL do Konstytucji 1997 r.

Poziom szczegółowości: Podstawy4 min czytania

Skąd się wziął Trybunał

Trybunał Konstytucyjny (TK) sprawdza, czy ustawy i inne przepisy są zgodne z Konstytucją. Działa od 1986 r., ale jego historia zaczyna się w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL).

Konstytucja PRL z 1952 r. powierzała pilnowanie zgodności prawa z Konstytucją jednemu z organów państwa – Radzie Państwa. W latach 1980–1981 utworzenia osobnego trybunału domagali się m.in. adwokaci, rządząca Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR) i Stronnictwo Demokratyczne, a potem także zjazd delegatów NSZZ „Solidarność”.

26 marca 1982 r., w czasie stanu wojennego, zmieniono Konstytucję i wpisano do niej Trybunał Konstytucyjny. Ustawa, która określiła, jak ma on działać, została uchwalona dopiero 29 kwietnia 1985 r. Autor artykułu w tygodniku „Polityka” z 2016 r. wiąże to opóźnienie z obawami ówczesnych władz przed nową instytucją.

Pierwszy Trybunał: 12 członków i ostatnie słowo Sejmu

Ustawa z 1985 r. przewidywała 12 członków: prezesa, wiceprezesa i 10 sędziów. Wybierał ich Sejm (główna izba parlamentu) na osiem lat. Co cztery lata wybierano połowę składu. Sejm mógł też członków odwoływać. Ślubowanie (uroczyste przyrzeczenie) składali przed Marszałkiem Sejmu, czyli osobą przewodniczącą izbie.

Najważniejsze ograniczenie dotyczyło ustaw. Gdy Trybunał uznał ustawę za niezgodną z Konstytucją, sprawa trafiała do Sejmu. Sejm mógł takie orzeczenie odrzucić większością dwóch trzecich głosów. Orzeczenia o przepisach niższej rangi, np. rozporządzeniach rządu, były ostateczne.

Sejm wybrał pierwszych 12 członków 12 listopada 1985 r. Ich kadencja zaczęła się 1 grudnia 1985 r., a ustawa weszła w życie 1 stycznia 1986 r. Prezesem został prof. Alfons Klafkowski. Przed głosowaniem kierownictwo PZPR przyjęło zasady podziału miejsc między partie. Według „Polityki” w składzie znalazło się 6 członków PZPR, 3 członków Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego (ZSL) i Stronnictwa Demokratycznego (SD) oraz 3 osoby bezpartyjne.

Pierwsze orzeczenie (numer sprawy: U 1/86) zapadło 28 maja 1986 r. Dotyczyło rozporządzenia rządu o użytkowaniu wieczystym (długoletnim prawie do korzystania z ziemi państwowej) i sprzedaży mienia państwowego. Przepisy te objęły około 107 tys. osób. Trybunał przyznał rację wnioskodawcy, czyli regionalnym władzom we Wrocławiu. W tej sprawie padło też pierwsze w historii TK zdanie odrębne, czyli sprzeciw jednego z sędziów wobec rozstrzygnięcia.

Zmiany od końca lat 80.

Ustawę o TK wielokrotnie zmieniano. Z wnioskami mogło występować więcej instytucji, m.in. Rzecznik Praw Obywatelskich (od 1988 r.). Trybunał otrzymał też prawo ustalania powszechnie obowiązującej wykładni ustaw, czyli wiążącego wyjaśniania, jak należy je rozumieć.

Według publicysty „Tygodnika Powszechnego” Sejm często ani nie przyjmował, ani nie odrzucał orzeczeń o ustawach. W październiku 1993 r. Trybunał w uchwale W 6/93 ustalił, że jeśli Sejm nie rozpatrzy orzeczenia w ciągu sześciu miesięcy, niezgodna z Konstytucją ustawa traci moc. Ten sam autor ocenia, że Trybunał rozszerzył w ten sposób własne kompetencje.

Konstytucja z 1997 r. i nowa ustawa

Konstytucja z 2 kwietnia 1997 r. weszła w życie 17 października 1997 r. Przewiduje 15 sędziów wybieranych przez Sejm pojedynczo na dziewięć lat, bez prawa ponownego wyboru. Prezesa i wiceprezesa TK powołuje Prezydent RP spośród kandydatów wskazanych przez zgromadzenie sędziów Trybunału. Orzeczenia są ostateczne i wiążą wszystkich. Przez dwa lata, do 17 października 1999 r., Sejm mógł jeszcze odrzucać orzeczenia o ustawach uchwalonych przed wejściem Konstytucji w życie. Od 17 października 1997 r. sprawę do TK mogą wnosić także osoby prywatne – w drodze skargi konstytucyjnej. Trybunał stracił natomiast prawo do wiążącej wykładni ustaw.

Nowa ustawa o TK z 1 sierpnia 1997 r. uczyniła dotychczasowych członków sędziami. 5 listopada 1997 r. Sejm wybrał trzech dodatkowych sędziów, a 19 listopada – trzech następców osób, którym kończyła się kadencja. Tak Trybunał przeszedł z 12 do 15 sędziów.

Dlaczego to ma znaczenie

Od października 1999 r. Sejm nie może już odrzucać orzeczeń TK. Orzeczenia te decydują więc o przepisach, które – jak w sprawie U 1/86 – dotyczą codziennych spraw ludzi. Wiele zasad, o które toczą się dziś spory, takich jak wybór sędziów przez Sejm, ślubowanie i długość kadencji, ukształtowało się właśnie w tym okresie. Konstytucja z 1997 r. nie wspomina o ślubowaniu sędziów TK. Ślubowanie przed Prezydentem wprowadziła ustawa z 1 sierpnia 1997 r.; wcześniej składano je przed Marszałkiem Sejmu.

Poziom szczegółowości: Dla śledzących13 min czytania

Geneza: od Rady Państwa do noweli z 26 marca 1982 r.

Konstytucja PRL z 1952 r. powierzała nadzór nad zgodnością prawa z Konstytucją Radzie Państwa; nowelizacja z 1982 r. przeniosła tę kompetencję na nowo utworzony Trybunał Konstytucyjny.¹ Według artykułu M. Henzlera w „Polityce” (2016) Rada Państwa otrzymała w 1976 r. obowiązek pilnowania zgodności prawa z konstytucją, a w 1979 r. podjęła uchwałę precyzującą tryb tego nadzoru.²

W latach 1980–1981 utworzenia TK domagały się – jak podaje „Polityka” – adwokatura, Stronnictwo Demokratyczne (SD) i Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR). Uchwała IX Nadzwyczajnego Zjazdu PZPR z lipca 1981 r. proponowała utworzenie TK albo powierzenie tej roli Sądowi Najwyższemu; około trzech miesięcy później podobny postulat zgłosił I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność”.²

26 marca 1982 r., w czasie stanu wojennego, znowelizowano Konstytucję PRL, dodając przepisy o Trybunale Konstytucyjnym i Trybunale Stanu; tego samego dnia Sejm uchwalił ustawę o Trybunale Stanu.² Dodany art. 33a ust. 4 stanowił, że Sejm wybiera członków TK „spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą”.³

Ustawę o TK uchwalono jednak dopiero 29 kwietnia 1985 r. Henzler pisze, że opóźnienie o trzy lata wynikało z obaw władz przed nową instytucją, która byłaby pierwszą tego rodzaju w bloku państw socjalistycznych poza Jugosławią.²

Ustawa z 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym

Ustawa z 29 kwietnia 1985 r. (Dz.U. 1985 nr 22 poz. 98) została ogłoszona 14 maja 1985 r., weszła w życie 1 stycznia 1986 r. i obowiązywała do 17 października 1997 r.; w 1991 r. ogłoszono jej tekst jednolity (Dz.U. 1991 nr 109 poz. 470).^4,5 Najważniejsze rozwiązania tekstu pierwotnego:

• Skład: prezes, wiceprezes i dziesięciu sędziów, czyli 12 członków, których wybierał i odwoływał Sejm (art. 13 ust. 1–2).⁵
• Wymogi: wiedza prawnicza oraz kwalifikacje wymagane do zajmowania stanowiska sędziego Sądu Najwyższego lub Naczelnego Sądu Administracyjnego (art. 13 ust. 3).⁵
• Kadencja: osiem lat; co cztery lata wybierano połowę składu; ponowny wybór był wykluczony, chyba że poprzedni wybór dotyczył okresu krótszego niż cztery lata (art. 13 ust. 4).⁵
• Pierwszy skład: wybierany na kadencje cztero- i ośmioletnie, które rozpoczynały się 1 grudnia 1985 r. (art. 34).⁵
• Ślubowanie: wobec Marszałka Sejmu, według roty, która w tekście pierwotnym odwoływała się do Konstytucji PRL i ustroju socjalistycznego (art. 13 ust. 6).⁵
• Ustanie członkostwa: Sejm odwoływał członka m.in. po zrzeczeniu się stanowiska, skazaniu lub złamaniu ślubowania, a w razie śmierci stwierdzał wygaśnięcie mandatu; następcę wybierał w ciągu trzech miesięcy, do końca kadencji poprzednika (art. 14).^5,6
• Kompetencje: orzekanie o zgodności z Konstytucją ustaw i dekretów (zatwierdzonych przez Sejm) oraz o zgodności innych aktów normatywnych z Konstytucją i ustawami (art. 1–2).⁵
• Wnioskodawcy: m.in. Prezydium Sejmu, komisje sejmowe, 50 posłów, Rada Państwa, Rada Ministrów, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego i Prokurator Generalny; pytania prawne mogły kierować sądy i inne organy (art. 19, 22).⁵

Kluczowa była konstrukcja skutków orzeczeń. Orzeczenie o niezgodności ustawy z Konstytucją Prezes TK przedstawiał Sejmowi, który rozpatrywał je na bieżącej lub najbliższej sesji. Sejm mógł zmienić albo uchylić ustawę lub orzeczenie odrzucić – uchwałą podjętą większością co najmniej 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ogólnej liczby posłów (art. 6).⁵ Uchwała Sejmu z 31 lipca 1985 r. o szczegółowym trybie postępowania przed TK przewidywała sześciomiesięczny termin i wykluczała ponowne rozpatrzenie odrzuconego orzeczenia przez Trybunał.⁷ Orzeczenia dotyczące aktów niższych niż ustawa były ostateczne: organ miał trzy miesiące na usunięcie niezgodności, w przeciwnym razie akt tracił moc (art. 8, 9 i 27).⁵

Pierwszy skład i pierwsze orzeczenie

Sejm wybrał pierwszych 12 członków TK 12 listopada 1985 r. – sześciu na cztery lata i sześciu na osiem lat, w tym prezesa i wiceprezesa.² Ich kadencja rozpoczęła się 1 grudnia 1985 r.¹

Przed głosowaniem Biuro Polityczne KC PZPR przyjęło „zasady politycznej partycypacji składu TK”.² Według „Polityki” w składzie znalazło się 6 członków PZPR, 2 członków Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego (ZSL), 1 członek SD i 3 osoby bezpartyjne; ustawa nie zakazywała przynależności partyjnej.² T. Zalasiński, powołując się na Z. Czeszejko-Sochackiego, podaje założenia Biura Politycznego: PZPR 6, ZSL 2, SD 1–2, bezpartyjni 2–3.³

Prezesem został prof. Alfons Klafkowski – według „Polityki” 73-letni emerytowany profesor UAM, były poseł i członek Rady Państwa, bezpartyjny, członek Stowarzyszenia PAX. Wiceprezesem został prof. Leonard Łukaszuk z Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, członek PZPR, były dyrektor Biura Prawnego MSW.² Pierwszą kobietą w TK była bezpartyjna Natalia Gajl.²

Pierwsze orzeczenie – U 1/86 z 28 maja 1986 r. – dotyczyło rozporządzenia Rady Ministrów z 16 września 1985 r. o użytkowaniu wieczystym i sprzedaży mienia państwowego, które według „Polityki” objęło około 107 tys. obywateli.^1,2 Wniosek złożyło 23 stycznia 1986 r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu; orzekał skład: Kazimierz Działocha (przewodniczący), Stanisław Pawela (sprawozdawca) i Remigiusz Orzechowski.² Rozprawy odbyły się 25 i 29 kwietnia 1986 r. w pomieszczeniach Sejmu, bo TK nie miał jeszcze siedziby.² Trybunał orzekł zgodnie z wnioskiem, stwierdzając niezgodność rozporządzenia; Orzechowski złożył pierwsze w historii TK zdanie odrębne.²

Skład 1985–1997: prezesi, wiceprezesi, zmiany

Prezesami TK byli Alfons Klafkowski (1985–1989), Mieczysław Tyczka (1989–1993) i Andrzej Zoll (1993–1997), a wiceprezesami – Leonard Łukaszuk (1985–1993) i Janusz Trzciński (1993–2001).^1,8 Pod rządem ustawy z 1985 r. członkami TK było łącznie 28 osób.^1,8

Daty w tabeli pochodzą ze stron archiwalnych TK; daty uchwał Sejmu o wyborze członków w latach 1986–1995 i numery Monitora Polskiego nie zostały ustalone.^1,8 W danych TK jest jedna niespójność: kadencja Krzysztofa Kolasińskiego zaczyna się 27 maja 1994 r., a Mieczysław Tyczka zrzekł się stanowiska dopiero 17 czerwca 1994 r.^1,8

Lata 1989–1997: nowelizacje i nowe kompetencje

W latach 1987–1997 ustawę o TK zmieniano 13 razy; tekst jednolity z 1991 r. objął osiem pierwszych zmian.^4,6 Należały do nich m.in. ustawa z 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (RPO jako wnioskodawca od 1 stycznia 1988 r.), ustawa z 29 maja 1989 r. o przekazaniu kompetencji Rady Państwa oraz ustawy z 1 grudnia 1989 r. i 19 stycznia 1990 r. o zmianie ustawy o TK.^4,6

Według tekstu jednolitego z 1991 r. z wnioskiem do TK mogli wystąpić m.in. Prezydent, Prezydium Sejmu, 50 posłów, Prezydium Senatu, 30 senatorów, Trybunał Stanu, Rada Ministrów, Prezes Rady Ministrów, RPO, Prezes Najwyższej Izby Kontroli, Pierwszy Prezes SN, Prezes NSA i Prokurator Generalny; TK mógł też wszcząć postępowanie z urzędu (art. 22).⁶

Ten sam tekst przyznawał TK prawo ustalania powszechnie obowiązującej wykładni ustaw w drodze uchwały pełnego składu. Wniosek mogli złożyć m.in. Prezydent, Prezes Rady Ministrów, Pierwszy Prezes SN, Prezes NSA, RPO i Prokurator Generalny, a uchwały ogłaszano w Dzienniku Ustaw (art. 5 i 13).⁶ Ślubowanie nadal składano wobec Marszałka Sejmu, ale rota zawierała już zobowiązanie, by „stać na straży Konstytucji i ustaw” (art. 15 ust. 6).⁶ Przepis o rozpatrywaniu orzeczeń przez Sejm (teraz art. 7) przewidywał termin sześciu miesięcy i utrzymywał próg 2/3 głosów dla odrzucenia.⁶

Mała Konstytucja z 17 października 1992 r. ⚠ niezweryfikowane nie przyniosła – według dostępnych materiałów – potwierdzonych zmian w statusie TK; miała utrzymać w mocy dotychczasowe przepisy konstytucyjne o Trybunale ⚠ niezweryfikowane.¹⁰

Sejm wobec orzeczeń i uchwała W 6/93

Dostępne materiały nie dokumentują żadnego konkretnego przypadku formalnego odrzucenia orzeczenia TK przez Sejm w latach 1986–1997; nie podają też statystyki.^11,7,12 J. Popieluch pisze w „Tygodniku Powszechnym” (2016), że Sejm często w terminie ani nie uznawał, ani nie odrzucał orzeczenia, bo bierność była „drogą najmniejszego oporu” wobec wymogu większości konstytucyjnej.¹¹ Jako przykład podaje orzeczenie z 8 grudnia 1992 r., wydane na wniosek RPO prof. T. Zielińskiego, o niekonstytucyjności przepisu pozwalającego władzom ustalać ceny gruntów jednostronnym oświadczeniem; Sejm go ani nie przyjął, ani nie odrzucił.¹¹

20 października 1993 r. TK w pełnym składzie, pod przewodnictwem wiceprezesa Leonarda Łukaszuka i na wniosek RPO, podjął uchwałę W 6/93 w sprawie wykładni art. 7 ust. 2 ustawy o TK (Dz.U. 1993 poz. 481).^13,7 Trybunał ustalił, że Sejm „ma obowiązek rozpatrzenia orzeczenia” o niezgodności ustawy z Konstytucją. Jeśli nie rozpatrzy go w ciągu sześciu miesięcy, orzeczenie zachowuje moc, a ustawa traci moc z dniem ogłoszenia obwieszczenia Prezesa TK; rozwiązanie Sejmu i Senatu zawiesza bieg terminu.¹³ Popieluch ocenia, że TK rozszerzył w ten sposób własne kompetencje i częściowo uwolnił się spod kontroli Sejmu; do wejścia w życie Konstytucji z 1997 r. orzeczenia nierozpatrzone przez Sejm wchodziły w życie przez obwieszczenia prezesów TK.¹¹

Konstytucja z 2 kwietnia 1997 r.

Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483) weszła w życie 17 października 1997 r.^14,12 Przepisy dotyczące TK:

• Art. 194 ust. 1: 15 sędziów wybieranych indywidualnie przez Sejm na dziewięć lat spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą; ponowny wybór jest niedopuszczalny.^15,3
• Art. 194 ust. 2: Prezesa i Wiceprezesa TK powołuje Prezydent RP spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK.^15,12
• Art. 190 ust. 1: orzeczenia TK mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne.¹⁵
• Art. 188–189: kontrola hierarchiczna aktów normatywnych, skargi konstytucyjne, sprawy dotyczące partii politycznych oraz spory kompetencyjne między centralnymi organami państwa.¹⁵
• Art. 195–196: niezawisłość sędziów, zakaz przynależności do partii i związków zawodowych oraz immunitet – pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej wymaga uprzedniej zgody TK.¹⁵
• Art. 239 ust. 1: przez dwa lata (do 17 października 1999 r.) orzeczenia o niezgodności ustaw uchwalonych przed wejściem w życie Konstytucji nie są ostateczne; Sejm może je odrzucić większością 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów; nie dotyczy to orzeczeń wydanych w wyniku pytań prawnych.^7,12,15
• Art. 239 ust. 2–3: niezakończone postępowania o ustalenie wykładni ustaw umorzono, a uchwały wykładnicze straciły moc powszechnie obowiązującą, przy zachowaniu prawomocnych rozstrzygnięć wydanych z ich zastosowaniem.¹²

W 1997 r. TK podjął jeszcze pięć uchwał wykładniczych, a od 17 października 1997 r. można było wnosić do niego skargi konstytucyjne.¹² W informacji o działalności w 1997 r. Trybunał krytycznie ocenił okres przejściowy, wskazując, że Sejm nie musiał stosować się do jego orzeczeń.¹²

Ustawa z 1 sierpnia 1997 r.: z 12 do 15 sędziów

Ustawa z 1 sierpnia 1997 r. o TK (Dz.U. 1997 nr 102 poz. 643) została ogłoszona 1 września 1997 r. i weszła w życie 17 października 1997 r.; przepisy o liczbie sędziów i o przejściu ze starego składu (art. 5 ust. 1 i art. 88 ust. 2–3) obowiązywały od 9 września 1997 r.¹⁶ Ustawa uchyliła ustawę z 1985 r. (art. 92).¹⁷

• Wybór: kandydatów zgłasza co najmniej 50 posłów lub Prezydium Sejmu; Sejm wybiera sędziego bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ogólnej liczby posłów (art. 5 ust. 4).¹⁷
• Ślubowanie: wobec Prezydenta RP, a nie – jak wcześniej – wobec Marszałka Sejmu; odmowa ślubowania jest równoznaczna ze zrzeczeniem się stanowiska (art. 5 ust. 5–6).^17,18 Sama Konstytucja nie wspomina o ślubowaniu sędziów.¹⁵
• Prezes i wiceprezes: Prezydent powołuje ich spośród dwóch kandydatów na każde stanowisko, przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne (art. 15 ust. 1).¹⁷
• Przepisy przejściowe: dotychczasowi członkowie stali się sędziami; kadencja osób wybranych na podstawie ustawy z 1985 r. „trwa osiem lat od chwili wyboru”; Sejm miał wybrać tylu sędziów, ilu brakowało do 15 (art. 88).¹⁷
• Orzeczenia o starszych ustawach: Sejm miał sześć miesięcy na rozpatrzenie orzeczenia; brak decyzji oznaczał, że orzeczenie staje się ostateczne (art. 89).¹⁷

5 listopada 1997 r., na pierwszym posiedzeniu, Sejm III kadencji wybrał Teresę Dębowską-Romanowską, Marka Safjana i Mariana Zdyba, uzupełniając skład do 15 sędziów (M.P. 1997 nr 82 poz. 789).^12,19 19 listopada 1997 r. wybrał Birutę Lewaszkiewicz-Petrykowską, Wiesława Johanna i Andrzeja Mączyńskiego w miejsce Tomasza Dybowskiego, Wojciecha Łączkowskiego i Andrzeja Zolla, z kadencją od 1 grudnia 1997 r. (M.P. 1997 nr 83 poz. 810).^12,20 Pozostali członkowie wybrani na podstawie ustawy z 1985 r. dokończyli kadencje do 2003 r., przy czym Wierzbowski i Sokolewicz wcześniej zrzekli się stanowisk.⁸

25 listopada 1997 r. Zgromadzenie Ogólne TK wybrało dwóch kandydatów na prezesa, a 6 stycznia 1998 r. Prezydent RP powołał na to stanowisko Marka Safjana.¹² Kto kierował Trybunałem po zakończeniu kadencji Andrzeja Zolla (30 listopada 1997 r.) do tego dnia, dostępne źródła nie wskazują.^12,8

Kto twierdzi co

Poziom szczegółowości: Ekspert28 min czytania

1. Przed 1982 r.: Rada Państwa jako organ nadzoru

Konstytucja PRL z 1952 r. powierzała nadzór nad zgodnością prawa z Konstytucją Radzie Państwa; nowelizacja z 1982 r. przeniosła tę kompetencję na nowo utworzony Trybunał Konstytucyjny.¹ Według M. Henzlera („Polityka”, 2016) w 1976 r. Rada Państwa otrzymała obowiązek pilnowania zgodności prawa z konstytucją, a w 1979 r. podjęła uchwałę precyzującą tryb jego wykonywania.²

Według tego samego źródła w latach 1980–1981 utworzenia TK domagały się adwokatura, SD i PZPR. Uchwała IX Nadzwyczajnego Zjazdu PZPR (lipiec 1981 r.) proponowała utworzenie TK lub powierzenie tej roli Sądowi Najwyższemu; około trzy miesiące później podobny postulat zgłosił I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność”.²

2. Nowela konstytucyjna z 26 marca 1982 r. (art. 33a)

26 marca 1982 r., w czasie stanu wojennego, Sejm znowelizował Konstytucję PRL, dodając przepisy o Trybunale Konstytucyjnym i Trybunale Stanu; tego samego dnia uchwalił ustawę o Trybunale Stanu.² Art. 33a ust. 4 w brzmieniu nadanym nowelą stanowił, że Sejm wybiera członków TK „spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą”.³

Metryka ELI ustawy z 1985 r. zawiera odesłania do pozycji DU/1982/83 i DU/1982/214. Pierwszą z nich identyfikuje się jako nowelę konstytucyjną z 26 marca 1982 r. (Dz.U. 1982 nr 11 poz. 83) ⚠ niezweryfikowane; tytułu drugiej nie ustalono.⁴ Pełne brzmienie art. 33a ust. 1–5 nie zostało zweryfikowane w źródle pierwotnym (zob. „Luki dowodowe”).³

Ustawa wykonawcza zapadła trzy lata po noweli. M. Henzler przypisuje opóźnienie obawom władz przed instytucją, która byłaby pierwszą tego rodzaju w bloku socjalistycznym poza Jugosławią; pisze też, że ustawa zawierała zabezpieczenie w postaci możliwości odrzucenia orzeczeń przez Sejm.² Spory wokół TK w latach 1981–1985 są przedmiotem odrębnego artykułu w „Czasopiśmie Prawno-Historycznym”, którego treści nie wykorzystano w tym opracowaniu.⁵

3. Ustawa z 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. 1985 nr 22 poz. 98)

3.1. Metryka i numeracja

Ustawa nosi datę 29 kwietnia 1985 r., została ogłoszona 14 maja 1985 r., weszła w życie 1 stycznia 1986 r. (z wyjątkiem art. 32 i 34, obowiązujących od ogłoszenia – art. 36) i została uchylona z dniem 17 października 1997 r. przez art. 92 ustawy z 1 sierpnia 1997 r.^4,6,7 Tekst jednolity ogłoszono w Dz.U. 1991 nr 109 poz. 470.^4,8 Numeracja przepisów w tekście jednolitym różni się od pierwotnej: przepis o rozpatrywaniu orzeczeń przez Sejm to art. 6 tekstu pierwotnego i art. 7 tekstu jednolitego, przepisy o składzie – art. 13 i art. 15, o następcach – art. 14 ust. 3 i art. 16 ust. 3.^6,8

3.2. Skład, kadencja, wybór

Art. 13 ust. 1 stanowił: „Członkami Trybunału Konstytucyjnego są: prezes, wiceprezes oraz dziesięciu sędziów”, czyli 12 stanowisk.⁶ Członków wybierał i odwoływał Sejm (ust. 2), spośród osób z wiedzą prawniczą i kwalifikacjami wymaganymi do zajmowania stanowiska sędziego SN lub NSA (ust. 3).⁶ Kadencja trwała osiem lat, co cztery lata wybierano połowę składu, a ponowny wybór był dopuszczalny tylko wtedy, gdy poprzedni dotyczył okresu krótszego niż cztery lata (ust. 4).⁶ Przepis przejściowy (art. 34 ust. 1–2) przewidywał wybór pierwszego składu na kadencje cztero- i ośmioletnie, liczone od 1 grudnia 1985 r.; do tej daty pierwszy Prezes wykonywał zadania organizacyjne (art. 34 ust. 3).⁶

Ustawa nie określała, kto zgłasza kandydatów, ani nie przewidywała odrębnej procedury wyboru prezesa i wiceprezesa – art. 13 ust. 1 jedynie wymieniał te funkcje, a art. 16 ust. 2 stanowił, że sprawy służbowe Prezesa rozstrzyga Marszałek Sejmu, a Wiceprezesa – Prezes.⁶ Według „Polityki” w listopadzie 1985 r. Sejm wybrał 12 członków, wśród nich prezesa i wiceprezesa.²

3.3. Ślubowanie i ustanie członkostwa

Członek TK składał ślubowanie wobec Marszałka Sejmu (art. 13 ust. 6); rota zaczynała się od uroczystego ślubowania wykonywania obowiązków członka TK i w tekście pierwotnym odwoływała się do Konstytucji PRL i ustroju socjalistycznego.⁶ W tekście jednolitym z 1991 r. (art. 15 ust. 6) ślubowanie nadal składano wobec Marszałka, a rota zawierała zobowiązanie, by „stać na straży Konstytucji i ustaw”; którą nowelizacją zmieniono rotę, nie ustalono.⁸ Daty złożenia ślubowania przez pierwszy skład nie są udokumentowane.¹

Sejm odwoływał członka, który zrzekł się stanowiska, stał się trwale niezdolny do pełnienia obowiązków, został skazany, złamał ślubowanie lub został prawomocnie usunięty ze stanowiska w postępowaniu dyscyplinarnym (art. 14 ust. 1); w razie śmierci Sejm stwierdzał wygaśnięcie mandatu (ust. 2).⁶ Następcę Sejm wybierał w ciągu trzech miesięcy i sprawował on funkcję do końca kadencji poprzednika (art. 14 ust. 3 tekstu pierwotnego, art. 16 ust. 3 tekstu jednolitego).^6,8

3.4. Kompetencje i wnioskodawcy

TK orzekał o zgodności z Konstytucją ustaw i dekretów (zatwierdzonych przez Sejm) oraz o zgodności innych aktów normatywnych z Konstytucją i ustawami, badając treść aktu, kompetencję organu i tryb wydania (art. 1 pkt 1–2, art. 2).⁶ Wnioski mogły składać m.in. Prezydium Sejmu, komisje Sejmu, 50 posłów, Rada Państwa, Rada Ministrów, Pierwszy Prezes SN i Prokurator Generalny (art. 19 ust. 1), w sprawach obronności – Komitet Obrony Kraju (art. 19 ust. 2), a w swoim zakresie – organy regionalne i niektóre organizacje (art. 20); pytania prawne mogły kierować sądy i inne organy (art. 10 ust. 1, art. 22 ust. 1).⁶

Po zmianach legitymację (art. 22 ust. 1 tekstu jednolitego) mieli m.in. Prezydent, Prezydium Sejmu, komisje Sejmu, 50 posłów, Prezydium Senatu, komisje Senatu, 30 senatorów, Trybunał Stanu, Rada Ministrów, Prezes Rady Ministrów, RPO, Prezes NIK, Pierwszy Prezes SN, Prezes NSA i Prokurator Generalny. TK mógł wszcząć postępowanie z urzędu (art. 22 ust. 2), a rady gmin, sejmiki, organizacje zawodowe i związki zawodowe mogły składać wnioski w swoim zakresie (art. 23 ust. 1).⁸

3.5. Skutki orzeczeń: rozpatrzenie przez Sejm i próg 2/3

Według art. 6 tekstu pierwotnego Prezes TK przedstawiał orzeczenie o niezgodności ustawy Sejmowi, który rozpatrywał je na bieżącej lub najpóźniej najbliższej sesji (ust. 1–2). Uwzględniając orzeczenie, Sejm dokonywał odpowiednich zmian w akcie albo go uchylał (ust. 3), a uchwała o odrzuceniu orzeczenia wymagała większości co najmniej 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ogólnej liczby posłów (ust. 4).⁶ W tekście jednolitym z 1991 r. (art. 7 ust. 1–4) Sejm miał na rozpatrzenie sześć miesięcy, przy niezmienionym progu odrzucenia.⁸

Art. 47 uchwały Sejmu z 31 lipca 1985 r. w sprawie szczegółowego trybu postępowania przed TK przewidywał przekazywanie orzeczeń o ustawach Sejmowi i ich rozpatrzenie w ciągu sześciu miesięcy; odrzuconego orzeczenia Trybunał nie mógł ponownie rozpatrywać.¹¹ Orzeczenia TK były ostateczne z zastrzeżeniem trybu sejmowego dla ustaw (art. 27 ust. 1). W przypadku aktów podustawowych organ miał trzy miesiące na usunięcie niezgodności, a po bezskutecznym upływie terminu akt tracił moc (art. 8 ust. 1, art. 9 ust. 1 tekstu pierwotnego; art. 9–10 tekstu jednolitego, który przewidywał też możliwość zawieszenia aktu).^6,8 Orzeczenia wydawano w imieniu PRL, na piśmie i z uzasadnieniem, a utratę mocy aktu ogłaszano w organie publikacyjnym (art. 9 ust. 3, 26 i 29).⁶

4. Pierwszy skład (wybór 12 listopada 1985 r.) i orzeczenie U 1/86

4.1. Wybór i klucz partyjny

Sejm wybrał 12 członków TK 12 listopada 1985 r. – sześciu na cztery lata i sześciu na osiem lat; kadencja liczyła się od 1 grudnia 1985 r.^2,1 Przed głosowaniem Biuro Polityczne KC PZPR przyjęło „zasady politycznej partycypacji składu TK”, co potwierdza też T. Zalasiński za Z. Czeszejko-Sochackim.^2,3

Źródła różnią się co do rozkładu partyjnego. Według „Polityki” faktyczny skład obejmował 6 członków PZPR, 2 – ZSL, 1 – SD i 3 bezpartyjnych, przy braku zakazu przynależności partyjnej.² Według Zalasińskiego (za Czeszejko-Sochackim) założenia Biura Politycznego przewidywały: PZPR 6, ZSL 2, SD 1–2, bezpartyjni 2–3. Oba źródła są zgodne co do sześciu miejsc dla PZPR i dwóch dla ZSL; różnica może wynikać z tego, że jedno opisuje plan, a drugie jego realizację.^3,2

4.2. Prezes, wiceprezes i członkowie

Prezesem został prof. Alfons Klafkowski – według „Polityki” 73-letni emerytowany profesor UAM, były poseł i członek Rady Państwa, bezpartyjny, członek Stowarzyszenia PAX; funkcję pełnił w latach 1985–1989.^2,1 Wiceprezesem został prof. Leonard Łukaszuk z PISM, członek PZPR, były dyrektor Biura Prawnego MSW; funkcję pełnił w latach 1985–1993.^2,1 „Polityka” odnotowuje też, że Natalia Gajl była pierwszą kobietą w TK i osobą bezpartyjną, a Kazimierz Działocha – bezpartyjny.²

4.3. Orzeczenie U 1/86 z 28 maja 1986 r.

Przedmiotem sprawy było rozporządzenie Rady Ministrów z 16 września 1985 r. (w życiu od 1 stycznia 1986 r.) dotyczące użytkowania wieczystego i sprzedaży mienia państwowego, które według „Polityki” objęło około 107 tys. obywateli.^2,1 Wnioskodawcą było Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu (wniosek z 23 stycznia 1986 r.).²

26 lutego 1986 r. prezes Klafkowski wyznaczył Stanisława Pawelę do wstępnego rozpoznania wniosku, 4 marca sprawę skierowano do rozpoznania, a 14 marca wyznaczono skład: Kazimierz Działocha (przewodniczący), Stanisław Pawela (sprawozdawca) i Remigiusz Orzechowski.² Opinie biegłych przygotowali J. Piątowski i S. Wronkowska-Jaśkiewicz; rozprawy odbyły się 25 i 29 kwietnia 1986 r. w pomieszczeniach Sejmu, bo TK nie miał siedziby.²

28 maja 1986 r. Trybunał orzekł zgodnie z wnioskiem, stwierdzając niezgodność rozporządzenia. Przedstawiciel rządu Z. Rybicki wnosił o oddalenie wniosku, a Prokurator Generalny uznał wniosek za zasadny.^2,1 Orzechowski złożył pierwsze w historii TK zdanie odrębne; wniosek Rybickiego o rozpoznanie sprawy w pełnym składzie odrzucono, a Orzechowski ponownie zgłosił zdanie odrębne.²

5. Zmiany składu 1986–1997

Prezesami byli Klafkowski (1985–1989), Mieczysław Tyczka (1989–1993) i Andrzej Zoll (1993–1997), wiceprezesami – Łukaszuk (1985–1993) i Janusz Trzciński (1993–2001). Pod rządem ustawy z 1985 r. w TK zasiadało 28 osób: 12 z wyboru w 1985 r., jedna następczyni w 1986 r., po sześć osób z grup od 1989 i 1993 r. oraz trzy osoby z uzupełnień w latach 1993–1995.^1,12

6. Nowelizacje ustawy o TK w latach 1987–1997

W latach 1987–1997 ustawę zmieniano 13 razy, a tekst jednolity z 1991 r. objął osiem pierwszych nowelizacji.^4,8

Nowelizacje rozszerzyły legitymację wnioskową o Prezydenta, Senat i 30 senatorów, Trybunał Stanu, RPO, Prezesa NIK i Prezesa NSA, wprowadziły postępowanie z urzędu i powszechnie obowiązującą wykładnię ustaw.⁸ Według art. 5 i 13 tekstu jednolitego TK ustalał taką wykładnię w drodze uchwały pełnego składu, na wniosek Prezydenta, Prezesa Rady Ministrów, Pierwszego Prezesa SN, Prezesa NSA, RPO lub Prokuratora Generalnego; uchwały publikowano w Dzienniku Ustaw.⁸

Ustawa konstytucyjna z 17 października 1992 r., zwana Małą Konstytucją (Dz.U. 1992 nr 84 poz. 426) ⚠ niezweryfikowane, miała w art. 77 utrzymać w mocy m.in. przepisy Konstytucji z 1952 r. dotyczące TK (art. 33a) ⚠ niezweryfikowane. Potwierdzonych zmian w statusie TK wynikających z tego aktu nie odnotowano.¹⁴

7. Rozpatrywanie orzeczeń przez Sejm i uchwała W 6/93

Dostępne materiały nie wskazują żadnego udokumentowanego przypadku formalnego odrzucenia orzeczenia TK przez Sejm w latach 1986–1997: J. Popieluch nie podaje takiego przypadku, a fragmenty raportu P. Radziewicza i Informacja TK za 1997 r. nie zawierają statystyki.^15,11,10 Popieluch twierdzi, że Sejm często w terminie ani nie uznawał, ani nie odrzucał orzeczenia, a bierność była „drogą najmniejszego oporu”, bo do odrzucenia potrzebna była większość konstytucyjna.¹⁵ Jako przykład wskazuje orzeczenie z 8 grudnia 1992 r., wydane na wniosek RPO prof. T. Zielińskiego, o niekonstytucyjności przepisu pozwalającego władzom ustalać ceny gruntów jednostronnym oświadczeniem, którego Sejm ani nie przyjął, ani nie odrzucił.¹⁵

Uchwałą z 20 października 1993 r., sygn. W 6/93 (Dz.U. 1993 poz. 481), TK w pełnym składzie pod przewodnictwem wiceprezesa Leonarda Łukaszuka, na wniosek RPO, ustalił wykładnię art. 7 ust. 2 ustawy o TK.^9,11 Trybunał uznał, że Sejm „ma obowiązek rozpatrzenia orzeczenia” o niezgodności ustawy z Konstytucją; jeśli nie rozpatrzy go w ciągu sześciu miesięcy, orzeczenie zachowuje moc, a ustawa traci moc z dniem ogłoszenia obwieszczenia Prezesa TK. Rozwiązanie Sejmu i Senatu zawiesza bieg terminu.⁹ Sygnaturę W 6/93 podaje raport Radziewicza; w odczytanym tekście Dziennika Ustaw jej nie odnaleziono.^11,9

Popieluch ocenia, że uchwałą tą TK rozszerzył własne kompetencje i częściowo uwolnił się spod kontroli Sejmu; pisze też, że do Konstytucji z 1997 r. orzeczenia nierozpatrzone przez Sejm wchodziły w życie przez obwieszczenia prezesów TK.¹⁵

8. Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483)

Konstytucja weszła w życie 17 października 1997 r.; od tego dnia można było wnosić skargi konstytucyjne.^17,10 Przepisy o TK mają brzmienie pierwotne z 1997 r. – Konstytucję zmieniano tylko w art. 55 (2006) i art. 99 (2009).¹⁶

• Art. 188: właściwość TK – hierarchiczna kontrola norm, skarga konstytucyjna, sprawy dotyczące partii politycznych; art. 189: spory kompetencyjne między centralnymi konstytucyjnymi organami państwa.¹⁶
• Art. 190 ust. 1: orzeczenia mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne; ust. 2–3: podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu, a akt traci moc z dniem ogłoszenia lub w terminie określonym przez TK (do 18 miesięcy dla ustawy, 12 miesięcy dla innego aktu).¹⁶
• Art. 194 ust. 1: 15 sędziów wybieranych indywidualnie przez Sejm na dziewięć lat spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą, bez możliwości ponownego wyboru.^16,3,10
• Art. 194 ust. 2 i art. 144 ust. 3 pkt 21: Prezesa i Wiceprezesa powołuje Prezydent RP spośród kandydatów Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK; jest to prerogatywa niewymagająca kontrasygnaty.^16,10
• Art. 195: sędziowie są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji; w okresie zajmowania stanowiska nie mogą należeć do partii ani związku zawodowego.^16,7
• Art. 196: sędzia TK nie może być bez zgody Trybunału pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności; art. 197: organizację TK i tryb postępowania określa ustawa.¹⁶
• Art. 239 ust. 1: przez dwa lata od wejścia w życie Konstytucji orzeczenia o niezgodności ustaw uchwalonych przed tym dniem nie są ostateczne i podlegają rozpatrzeniu przez Sejm, który może je odrzucić większością 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów; nie dotyczy to orzeczeń wydanych w wyniku pytań prawnych.^11,10
• Art. 239 ust. 2: postępowania o ustalenie powszechnie obowiązującej wykładni ustaw wszczęte przed 17 października 1997 r. i niezakończone podlegały umorzeniu; ust. 3: uchwały wykładnicze utraciły moc powszechnie obowiązującą, przy zachowaniu mocy prawomocnych rozstrzygnięć wydanych z ich zastosowaniem.¹⁰

Okres z art. 239 ust. 1 upłynął 17 października 1999 r.¹⁶ W 1997 r. TK podjął pięć uchwał wykładniczych.¹⁰ W Informacji o istotnych problemach wynikających z działalności i orzecznictwa w 1997 r. Trybunał krytycznie ocenił okres przejściowy, wskazując, że Sejm nie musiał stosować się do orzeczeń.¹⁰

9. Ustawa z 1 sierpnia 1997 r. o TK (Dz.U. 1997 nr 102 poz. 643) i przejście z 12 do 15 sędziów

Ustawę ogłoszono 1 września 1997 r.; weszła w życie 17 października 1997 r. (art. 93), a art. 5 ust. 1 oraz art. 88 ust. 2 i 3 – po siedmiu dniach od ogłoszenia, tj. 9 września 1997 r.^18,7

• Art. 5 ust. 1–3: TK składa się z 15 sędziów, których Sejm wybiera na dziewięć lat, spośród osób spełniających wymagania stawiane sędziom SN lub NSA.^19,7
• Art. 5 ust. 4: kandydatów zgłasza co najmniej 50 posłów lub Prezydium Sejmu; uchwała zapada bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ogólnej liczby posłów.⁷
• Art. 5 ust. 5–6: ślubowanie wobec Prezydenta RP, z zobowiązaniem do stania na straży Konstytucji i możliwością dodania formuły religijnej; odmowa ślubowania jest równoznaczna ze zrzeczeniem się stanowiska.^7,20 Konstytucja z 1997 r. ślubowania sędziów TK nie reguluje (art. 194 ust. 1 mówi tylko o wyborze przez Sejm), więc wymóg ślubowania wobec Prezydenta ma źródło wyłącznie ustawowe.¹⁶
• Art. 6 ust. 1: sędziowie są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji; art. 11: wygaśnięcie mandatu stwierdza Zgromadzenie Ogólne, a w razie śmierci – Prezes TK; art. 12 ust. 1: organami TK są Zgromadzenie Ogólne i Prezes.⁷
• Art. 15 ust. 1: Prezydent powołuje Prezesa i Wiceprezesa spośród dwóch kandydatów na każde stanowisko, przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne.⁷
• Art. 88: dotychczasowi członkowie TK stają się sędziami (ust. 1); kadencja osób wybranych na podstawie ustawy z 1985 r. trwa osiem lat od chwili wyboru (ust. 2); Sejm wybiera sędziów w liczbie niezbędnej do dostosowania TK do art. 5 (ust. 3).⁷
• Art. 89–91: Sejm rozpatruje w ciągu sześciu miesięcy orzeczenia o ustawach sprzed Konstytucji (brak decyzji – orzeczenie ostateczne); postępowania wszczęte wcześniej toczą się w określonym zakresie według dawnych przepisów; pojęcie ustawy obejmuje dawne akty o mocy ustawy.⁷

Ustawa nie zawierała przepisu przejściowego o dotychczasowym prezesie i wiceprezesie.⁷ Od 17 października 1997 r. ślubowanie składano wobec Prezydenta RP; dat ślubowania sędziów wybranych w listopadzie 1997 r. nie ustalono.⁷

5 listopada 1997 r., na pierwszym posiedzeniu, Sejm III kadencji wybrał – „zgodnie z art. 194 ust. 1” Konstytucji, jak podaje TK – Teresę Dębowską-Romanowską, Marka Safjana i Mariana Zdyba, uzupełniając skład do 15 sędziów.¹⁰ Uchwała zbiorowa (M.P. 1997 nr 82 poz. 789) powołuje się na art. 194 ust. 1 Konstytucji i art. 88 ust. 3 w zw. z art. 5 ustawy z 1997 r. i nie określa początku kadencji.²¹ W głosowaniu na liście (próg 214, głosowało 427 posłów) Safjan otrzymał 274 głosy, Zdyb 257, Dębowska-Romanowska 234, a niewybrany Marek Mazurkiewicz 179.²²

19 listopada 1997 r. Sejm wybrał Birutę Lewaszkiewicz-Petrykowską, Wiesława Johanna i Andrzeja Mączyńskiego w miejsce Tomasza Dybowskiego, Wojciecha Łączkowskiego i Andrzeja Zolla.¹⁰ Uchwała (M.P. 1997 nr 83 poz. 810) stanowi, że kadencja nowo wybranych sędziów rozpoczyna się 1 grudnia 1997 r.²³ W głosowaniu na liście (próg 208, głosowało 415 posłów) Mączyński otrzymał 263 głosy, Johann 254, Lewaszkiewicz-Petrykowska 240, a niewybrany Bohdan Zdziennicki 174.²²

Linie miejsc sędziowskich na dzień 1 grudnia 1997 r. według konwencji numeracji stosowanej w serwisie przedstawia poniższa tabela.^12,23

25 listopada 1997 r. Zgromadzenie Ogólne TK wybrało dwóch kandydatów na prezesa; 6 stycznia 1998 r. Prezydent RP powołał Marka Safjana na podstawie art. 194 ust. 2 Konstytucji.¹⁰ Pozostali członkowie wybrani na podstawie ustawy z 1985 r. dokończyli kadencje: Rymarz do 19 lutego 2001 r., Trzciński, Czeszejko-Sochacki, Garlicki i Jaworski do 1 grudnia 2001 r., Kolasiński do 27 maja 2002 r., Skórzewska-Łosiak do 21 lipca 2003 r.; Wierzbowski (30 listopada 1998 r.) i Sokolewicz (31 maja 1999 r.) zrzekli się stanowisk.¹²

Tło polityczne: pierwszy skład wybrano kilka dni po powołaniu rządu Zbigniewa Messnera (6 listopada 1985 r.); grupa od 1 grudnia 1989 r. objęła funkcje w okresie rządu Tadeusza Mazowieckiego (od 24 sierpnia 1989 r.), grupa od 1 grudnia 1993 r. – rządu Waldemara Pawlaka (SLD–PSL, od 26 października 1993 r.), a ustawa z 1 sierpnia 1997 r. powstała w okresie rządu Włodzimierza Cimoszewicza; wybory sędziów w listopadzie 1997 r. odbyły się po powołaniu rządu Jerzego Buzka (AWS–UW) 31 października 1997 r.²⁵

Kwestie sporne

• Przyczyny opóźnienia ustawy (1982–1985): jedyną udokumentowaną relacją jest opis M. Henzlera w „Polityce”, który wiąże opóźnienie z obawami władz; artykuł naukowy o sporach z lat 1981–1985 nie został wykorzystany.^2,5
• Charakter głównych źródeł prasowych: artykuły M. Henzlera („Polityka”, 28 maja 2016 r.) i J. Popielucha („Tygodnik Powszechny”, 23 stycznia 2016 r.) to publicystyka z okresu sporu o TK z lat 2015–2016; tytuł tekstu Henzlera zestawia początki Trybunału z ówczesną sytuacją.^2,15
• Rozkład partyjny pierwszego składu: „Polityka” podaje SD 1 i 3 bezpartyjnych, a Zalasiński (za Czeszejko-Sochackim) – założenia SD 1–2 i 2–3 bezpartyjnych; źródła mogą opisywać odpowiednio realizację i plan.^2,3
• Niezależność pierwszego składu: ocena Zalasińskiego, że klucz partyjny nie przeszkodził zbudowaniu niezależnego TK, nie ma w dostępnych materiałach udokumentowanej oceny przeciwnej.³
• Charakter uchwały W 6/93: TK ustalił obowiązek rozpatrzenia orzeczenia przez Sejm i skutek bezczynności; Popieluch ocenia, że Trybunał rozszerzył w ten sposób własne kompetencje. Stanowiska Sejmu wobec uchwały materiały nie dokumentują.^9,15
• Okres przejściowy z art. 239: TK krytycznie ocenił go w informacji za 1997 r.; argumenty na rzecz tego rozwiązania nie zostały udokumentowane.¹⁰
• Wybór prezesa i wiceprezesa w latach 1985–1997: ustawa z 1985 r. nie zawierała odrębnej procedury; wniosek, że Sejm wybierał ich bezpośrednio na funkcje, jest wnioskowaniem z relacji „Polityki”, a nie ustaleniem z uchwał Sejmu.^6,2

Luki dowodowe

• Debaty 1982 i 1985: przebieg prac sejmowych nad nowelą i ustawą (projekty, stanowiska, głosowania) nie został ustalony; nie wykorzystano też „Palestry” z 1985 r.^2,26
• Art. 33a: pełne brzmienie ust. 1–5 i numer Dziennika Ustaw noweli z 1982 r. nie zostały zweryfikowane w źródle pierwotnym.^3,4
• Zgłaszanie kandydatów 1985–1997: ustawa z 1985 r. tego nie regulowała, a dostępne źródła nie wskazują, kto zgłaszał kandydatów; nie zbadano regulaminów Sejmu z tego okresu.^6,3
• Uchwały Sejmu o wyborze 1985–1995: numery Monitora Polskiego, daty wyboru grup z 1989 i 1993 r. oraz daty wyboru prezesów i wiceprezesów nie zostały ustalone.^1,4
• Ślubowania: daty ślubowania pierwszego składu przed Marszałkiem Sejmu, pełne brzmienie rot z 1985 i 1991 r. oraz nowelizacja, która zmieniła rotę, nie zostały ustalone.^6,8
• Członkowie: kwalifikacje i przynależność partyjna większości członków z lat 1985–1997 oraz przyczyna odejścia R. Orzechowskiego 14 września 1993 r. nie zostały ustalone.^1,2
• Odrzucone orzeczenia: lista orzeczeń odrzuconych przez Sejm (sygnatury, daty uchwał, głosowania) nie została ustalona; dokumenty Sejmu dotyczące orzeczeń K.11/94, K.16/93 i K.9/95 nie były dostępne.^11,15
• Nowelizacje 1994–1997: tytuły i treść aktów DU/1994/593, DU/1995/59, DU/1996/367 i DU/1997/604 nie zostały ustalone, więc nie wiadomo, czy któryś z nich zmienił zasady kadencji następców.⁴
• Stan spoczynku: tekst jednolity z 1991 r. nie zawiera przepisu o stanie spoczynku członków TK; czy wprowadziły go zmiany z lat 1994–1997, nie ustalono.⁸
• Pierwsza rozprawa: materiały TK o sprawie U 1/86 (L. Garlicki) nie zostały pobrane; opis sprawy opiera się na relacji „Polityki”.^27,2
• Przełom 1997/1998: kto kierował TK od 1 grudnia 1997 r. do 6 stycznia 1998 r., kto zgłaszał kandydatów wybranych w listopadzie 1997 r. i kiedy złożyli oni ślubowanie, nie ustalono.^10,21

Rozbieżności w materiałach źródłowych

• Data wyboru pierwszego składu: „Polityka” podaje 12 listopada 1985 r., a zestawienie encyklopedyczne łączy wybór z datą 1 grudnia 1985 r., która według TK jest dniem rozpoczęcia kadencji; przyjęto wybór 12 listopada i kadencję od 1 grudnia.^2,1,24
• Maria Łabor-Soroka: archiwum TK podaje początek 25 września 1986 r., zestawienie encyklopedyczne – 25 listopada 1986 r.; przyjęto datę TK.^1,24
• Koniec kadencji grupy z 1989 r.: strony TK podają 30 listopada 1997 r., zestawienie encyklopedyczne – 1 grudnia 1997 r.; przyjęto datę TK, zgodną z początkiem kadencji następców 1 grudnia 1997 r.^12,10,23,24
• Kolasiński i Tyczka: początek kadencji K. Kolasińskiego (27 maja 1994 r.) poprzedza zrzeczenie się stanowiska przez M. Tyczkę (17 czerwca 1994 r.); jeśli Kolasiński był jego następcą, dane TK są niespójne; przyjęto daty TK bez ustalania następstwa.^1,12
• Art. 239 ust. 2: według Informacji TK za 1997 r. przepis ten dotyczy umorzenia postępowań wykładniczych, a jedna z parafraz przenosi do niego wyjątek dla pytań prawnych; przyjęto wersję Informacji TK.^10,16
• Ślubowanie pod rządem ustawy z 1985 r.: tekst pierwotny ustawy wskazuje ślubowanie wobec Marszałka Sejmu, a jedno z opracowań oznacza tę kwestię jako niezweryfikowaną; przyjęto odczyt tekstu ustawy.⁶
• Sejm, który uchwalił ustawę z 1985 r.: jedno z zestawień przypisuje ją Sejmowi IX kadencji PRL, choć wybory do tego Sejmu datuje na 13 października 1985 r., czyli po 29 kwietnia 1985 r.; w tekście nie wskazano kadencji Sejmu.^4,24
• Ogłoszenie ustawy z 1997 r.: metryka ELI podaje 1 września 1997 r., a inne opracowanie oznaczało tę datę jako niezweryfikowaną; przyjęto metrykę ELI.¹⁸