Porównanie europejskie: jak inne państwa radziły sobie ze sporami o sądy konstytucyjne

Poziom szczegółowości: Podstawy4 min czytania

Po co porównywać Polskę z innymi państwami

Sąd konstytucyjny sprawdza, czy ustawy są zgodne z konstytucją. W Polsce tę rolę pełni Trybunał Konstytucyjny (TK). Sędziów TK wybiera Sejm (niższa izba parlamentu), a przed objęciem urzędu składają oni ślubowanie. Od 2015 r. trwa spór o to, kto zasiada w Trybunale i kto nim kieruje.

Polska nie jest jedynym państwem, w którym toczy się spór o sąd konstytucyjny. Zbadaliśmy dwanaście przypadków z Europy z lat 2003–2025, a niżej opisujemy najważniejsze. Przy każdym podajemy, czy jest on podobny do polskiego w pełni, częściowo, czy w niewielkim stopniu. Nie oceniamy, które rozwiązanie Polska powinna wybrać.

Słowacja: najbliższy przypadek

W 2014 r. słowacki parlament wybrał sześciu kandydatów na trzy wolne miejsca w Sądzie Konstytucyjnym. Według konstytucji sędziów spośród nich powołuje głowa państwa (prezydent Kiska). Powołał on jedną osobę, a pozostałym pięciu odmówił.

Kandydaci złożyli skargi do Sądu Konstytucyjnego. W 2015 i 2017 r. sąd orzekł, że prezydent naruszył ich prawa, a w grudniu 2017 r. nakazał mu powołać trzech sędziów. Prezydent skrytykował to orzeczenie, ale je wykonał. W 2020 r. Słowacja zmieniła konstytucyjne zasady wyboru sędziów; obowiązują one od 2021 r.

Inne przypadki

• Albania (2018–2020). Po weryfikacji sędziów (sprawdzeniu ich majątku i przeszłości; ang. vetting) sąd przez prawie trzy lata nie mógł orzekać. Prezydent odmówił przyjęcia ślubowania od jednej sędzi, kwestionując sposób jej powołania.
• Czechy (2003–2005). Senat wiele razy odrzucał kandydatów prezydenta, a sąd przez około 29 miesięcy działał w niepełnym składzie.
• Ukraina (2020–2022). Głowa państwa dekretem uchyliła akty powołania prezesa sądu i jednego sędziego. Sąd Najwyższy orzekł, że prezydent nie może cofnąć powołania sędziego.
• Węgry (2010–2013). Koalicja mająca dwie trzecie mandatów powiększyła sąd z 11 do 15 sędziów i ograniczyła jego kompetencje.
• Włochy, Czarnogóra, Bułgaria, Hiszpania. Miejsca w sądach lub radach sądownictwa miesiącami albo latami czekały na wybór przez parlament. W Czarnogórze sąd miał za mało sędziów, by orzekać. W Polsce Sejm w latach 2024–2025 nie wybrał żadnego sędziego TK.
• Niemcy (2024). Parlament wpisał zasady działania sądu konstytucyjnego do konstytucji, dodał mechanizm zastępczy i wskazał doświadczenia Polski i Węgier.

Czym wyróżnia się Polska

W żadnym innym badanym państwie parlament nie wybrał innych osób na miejsca obsadzone już przez poprzedni parlament. W Polsce ustępujący Sejm wybrał 8 października 2015 r. pięciu sędziów. 2 grudnia nowy Sejm wybrał pięć innych osób, w tym trzy na miejsca obsadzone w październiku. Dzień później Trybunał w wyroku K 34/15 orzekł, że:

• wybór trzech sędziów w październiku był zgodny z Konstytucją, a Prezydent ma obowiązek niezwłocznie odebrać ślubowanie od sędziego wybranego przez Sejm;
• ustępujący Sejm nie mógł natomiast wybrać „na zapas” dwóch sędziów na miejsca zwalniane w grudniu, w kadencji nowego Sejmu.

Głowa państwa (prezydent Duda) nie odebrała ślubowania od trzech sędziów z października. W 2026 r. Trybunał orzekł w wyroku K 3/26, że Prezydent nie ma obowiązku odebrania ślubowania. W składzie zasiadały dwie osoby wybrane na miejsca uznane w K 34/15 za obsadzone, a rząd nie uznaje tego wyroku za wiążący.

Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPC) uznał w 2021 r., że składy TK z udziałem jednej z trzech osób wybranych w grudniu 2015 r. nie były „sądem ustanowionym ustawą”. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) uznał w 2025 r., że TK nie spełnia wymogów niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą. TK kwestionuje te oceny. W wyroku K 6/21 orzekł, że Konwencja nie może pozwalać ETPC oceniać wyboru sędziów TK, a o TSUE mówi, że nie ma on jurysdykcji. Wobec innych badanych państw takich wyroków nie było.

Rządy nie ogłaszały też wyroków TK. W 2016 r. rząd Beaty Szydło nie ogłosił wyroku K 47/15, argumentując, że TK pominął tryb nowej ustawy. Od 2024 r. rząd Donalda Tuska nie ogłasza żadnego, uznając TK w obecnym składzie za „organ nieuprawniony”.

Dlaczego to ważne dla obywatela

Do sądu konstytucyjnego może trafić sprawa każdego z nas, na przykład jako skarga konstytucyjna. Gdy sąd nie może orzekać, sprawy czekają. Gdy jego skład jest podważany, sporny staje się też status jego orzeczeń.

Poziom szczegółowości: Dla śledzących12 min czytania

Jak czytać to porównanie

Notatka badawcza do tej strony obejmuje dwanaście europejskich sporów wokół sądów konstytucyjnych z lat 2003–2025 oraz islandzką sprawę Ástráðsson, która nie dotyczy sądu konstytucyjnego, lecz jest źródłem standardu Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC), zastosowanego potem wobec TK.¹ Przy każdym przypadku podajemy ocenę porównywalności z Polską („tak”, „częściowo”, „nie”) wraz z uzasadnieniem; to klasyfikacja badawcza bez skutków prawnych. Pełną porównywalność ma tylko Słowacja 2014–2017, gdzie głowa państwa odmówiła powołania kandydatów wybranych przez parlament, a spór rozstrzygnięto na drodze prawnej.^2,3

Słowacja 2014–2017 i 2019

Według art. 134 ust. 2 Konstytucji Słowacji sędziów Sądu Konstytucyjnego (Ústavný súd) powołuje prezydent spośród kandydatów Rady Narodowej, która przedstawia dwukrotnie więcej kandydatów niż wolnych miejsc.⁴

• 3 kwietnia 2014 r. Rada Narodowa wybrała sześciu kandydatów na trzy wakaty; 2 lipca 2014 r. prezydent Kiska powołał tylko Janę Baricovą, a pozostałym pięciu odmówił.^2,4
• 17 marca 2015 r. III senat sądu (III. ÚS 571/2014) uznał, że odmowa naruszyła prawo trojga skarżących do równego dostępu do funkcji publicznych i nakazał ponowne rozpatrzenie sprawy, ale nie nakazał powołania.^5,4
• 6 grudnia 2017 r. I senat uchylił decyzje odmowne i nakazał powołanie trzech sędziów spośród zgłoszonych kandydatów.³
• 13 grudnia 2017 r. prezydent Kiska odebrał ślubowanie od J. Laššákovej, M. Mamojki i M. Duriša; orzeczenie skrytykował, ale je wykonał. Spór trwał około 41 miesięcy, a sąd orzekał w tym czasie w składzie 10 z 13 sędziów.²

W 2019 r. wygasły kadencje 9 z 13 sędziów, Rada Narodowa przez miesiące nie wybrała wymaganej liczby kandydatów, a do końca maja sąd pracował w składzie 7 z 13.⁶ Ustawa konstytucyjna nr 422/2020 (w większości od 1 stycznia 2021 r.) wprowadziła wybór większością 3/5 wszystkich posłów, a w dalszych głosowaniach bezwzględną, jawne głosowanie po publicznym wysłuchaniu, prawo prezydenta do powołania sędziów spośród już wybranych kandydatów, jeśli parlament nie zdąży, oraz urzędowanie sędziego do ślubowania następcy.⁷

Albania 2018–2020

• Sąd Konstytucyjny Albanii nie mógł orzekać od marca 2018 r., po odejściu sędziów w procesie weryfikacji (vettingu), do czasu, gdy nowe powołania zapewniły mu ustawowe kworum.⁸
• Komisja Wenecka (Europejska Komisja na rzecz Demokracji przez Prawo, organ doradczy Rady Europy, którego opinie nie są wiążące) w opinii CDL-AD(2020)010 z 19 czerwca 2020 r. uznała, że nominacja „z mocy domniemania” po bezczynności prezydenta nie powinna być uznana za ważną, dopóki prezydent kwestionował wykładnię procedury, a odmowa przyjęcia ślubowania od Arty Vorpsi była uzasadniona.^9,10,11
• Próbę złożenia ślubowania przed notariuszem Komisja uznała za wadliwą, bo ślubowanie przed prezydentem jest konstytucyjną przesłanką objęcia urzędu.^9,11
• 23 grudnia 2020 r. prezydent Meta powołał szóstego z dziewięciu sędziów, co przywróciło sądowi zdolność działania.¹²

Czechy 2003–2005

Sędziów Sądu Konstytucyjnego Czech powołuje prezydent za zgodą Senatu (art. 84 Konstytucji); według źródła wtórnego w latach 2003–2005 Senat odrzucił kilku kandydatów prezydenta Klausa, m.in. Václava Pavlíčka.¹³ Spór zakończył się politycznie, pełnym składem w grudniu 2005 r., bez orzeczenia sądu i bez zmiany konstytucji.^14,13

Ukraina 2020–2022 i Mołdawia 2019

• 27 października 2020 r. Konstytucyjny Sąd Ukrainy (KSU) wyrokiem nr 13-r/2020 uchylił m.in. przepis o fałszywych oświadczeniach majątkowych; Komisja Wenecka uznała uzasadnienie za niepełne i nieprzekonujące, ale wskazała, że wyrok trzeba wykonać, a sądu nie można karać za orzeczenia.^15,16,17
• 27 marca 2021 r. prezydent Zełenski dekretem nr 124/2021 uchylił akty powołania prezesa KSU O. Tupyckiego i sędziego Kasminina z 2013 r.; według Verfassungsblog zarządzenia wydawał zarówno Tupycki, jak i zastępca przewodniczącego S. Hołowaty.¹⁸
• 14 lipca 2021 r. Kasacyjny Sąd Administracyjny w składzie Sądu Najwyższego uznał dekret za niezgodny z prawem i go uchylił; Wielka Izba uznała, że akt powołania „wyczerpał się” z chwilą ślubowania.^19,18
• W Mołdawii Sąd Konstytucyjny w czerwcu 2019 r. zawiesił prezydenta Dodona, umożliwił rozwiązanie parlamentu, a potem uchylił te orzeczenia, po czym wszyscy sędziowie zrezygnowali; Komisja Wenecka stwierdziła, że sąd nie przestrzegał własnych procedur.^20,21

Węgry 2010–2013 i Rumunia 2012

• Na Węgrzech od 2010 r. większość mogła wybierać sędziów bez zgody opozycji, w 2011 r. sąd powiększono z 11 do 15 sędziów, a 11 z 15 wybrano głosami samej koalicji Fidesz-KDNP; Ustawa Zasadnicza ograniczyła kontrolę ustaw budżetowych i podatkowych oraz uchyliła wcześniejsze orzeczenia sądu.^22,23
• Komisja Wenecka (CDL-AD(2013)012) uznała, że uchylenie dawnego orzecznictwa przerywa ciągłość zasad, a wpisywanie do konstytucji norm wcześniej uchylonych przez sąd zagraża jego roli.^24,25
• W Rumunii rozporządzenie nadzwyczajne GEO 38/2012 odebrało Sądowi Konstytucyjnemu (CCR) kontrolę uchwał parlamentu; CCR uznała ustawę je zatwierdzającą za niekonstytucyjną (decyzja nr 738 z 19 września 2012 r.).^26,27

Długie wakaty: Włochy, Czarnogóra, Bułgaria, Hiszpania

• We Włoszech parlament wybiera 5 z 15 sędziów większością 2/3, a od czwartego głosowania 3/5; miejsce po S. Sciarrze, wolne od 11 listopada 2023 r., obsadzono 13 lutego 2025 r., w 14. próbie, gdy sąd działał już na ustawowym minimum 11 sędziów.^28,29
• W Czarnogórze (2/3, w drugim głosowaniu 3/5) sąd od września 2022 r. nie miał kworum; 27 lutego 2023 r. parlament wybrał trzech sędziów głosami 77 z 81 posłów.^30,31,32
• W Bułgarii dwa miejsca z puli parlamentu wakowały od 2021 r. do stycznia 2024 r.; 9 lipca 2024 r. Sąd Konstytucyjny orzekł, że nowi sędziowie dokończą pierwotną kadencję, a nie rozpoczną nowej, dziewięcioletniej.^33,34
• W Hiszpanii mandat Rady Generalnej Władzy Sądowniczej (CGPJ) pozostawał wygasły ponad pięć lat, do porozumienia PSOE i PP z 25 czerwca 2024 r. zawartego z udziałem Komisji Europejskiej.^35,36,37

Niemcy 2024–2025

• 19 grudnia 2024 r. Bundestag przyjął zmianę art. 93 i 94 Ustawy Zasadniczej (600 za, 69 przeciw), a Bundesrat zgodził się 20 grudnia; do konstytucji wpisano m.in. liczbę 16 sędziów, 12-letnią kadencję, limit wieku i wiążącą moc orzeczeń, a wymóg 2/3 przy wyborze pozostał w ustawie.^38,39,40
• Mechanizm zastępczy: jeśli właściwy organ nie wybierze sędziego w ciągu trzech miesięcy od propozycji plenum sądu, wybór przechodzi na drugi organ; w uzasadnieniu powołano się na doświadczenia Polski i Węgier.³⁸
• 25 września 2025 r. Bundestag wybrał trzech sędziów bez uruchamiania mechanizmu zastępczego.^41,42

Mechanizmy i ich udokumentowane skutki

Tabela zestawia omawiane mechanizmy i to, co faktycznie się wydarzyło; nie wskazuje, które byłyby właściwe dla Polski.^29,38,7

Polska jako punkt odniesienia

• 8 października 2015 r. Sejm VII kadencji wybrał pięciu sędziów, a 2 grudnia Sejm VIII kadencji – pięć innych osób. Dzień później TK w wyroku K 34/15 orzekł, że art. 137 ustawy z 2015 r. był zgodny z Konstytucją co do trzech miejsc zwolnionych 6 listopada, a niezgodny co do dwóch zwalnianych w grudniu (Sejm nie może wybierać „na zapas” na miejsca zwalniane w następnej kadencji), oraz że Prezydent ma obowiązek niezwłocznie odebrać ślubowanie.^43,44
• Prezydent nie odebrał ślubowania od żadnej z pięciu osób wybranych 8 października.⁴⁵ W wyroku K 3/26 z 12 maja 2026 r. TK – w składzie z udziałem dwóch osób wybranych na miejsca uznane w K 34/15 za obsadzone – uznał za niezgodny z Konstytucją art. 4 ust. 1 ustawy o statusie sędziów TK rozumiany jako nakładający na Prezydenta obowiązek odebrania ślubowania; rząd nie uznaje tego wyroku za wiążący.^46,47,48
• Komisja Wenecka w marcu 2016 r. – według Demagogu i polskiej Wikipedii – wskazała, że konflikt ma źródło w działaniach Sejmu poprzedniej kadencji, i wezwała do poszanowania wyroków TK.^49,50 W październiku 2016 r. stwierdziła, że skoro TK uznał wybór październikowy za ważny, nie było wakatów dla wyboru grudniowego, a publikacja wyroku K 47/15 jest niezbędna do rozwiązania kryzysu.⁵¹
• W 2016 r. rząd Beaty Szydło nie ogłosił wyroku K 47/15, argumentując, że TK pominął tryb ustawy z 22 grudnia 2015 r.; ogłoszono go w 2018 r.^52,53 Od 2024 r. rząd Donalda Tuska nie ogłasza żadnych wyroków TK, a uchwała Rady Ministrów nr 162 wyklucza ogłaszanie dokumentów „organu nieuprawnionego”; Komisja Wenecka zaleciła w grudniu 2024 r. publikację z ewentualną adnotacją (według relacji wiceministra D. Mazura).^54,48,55
• W latach 2024–2025 Sejm nie wybrał żadnego sędziego TK: według „Rzeczpospolitej” w listopadzie 2024 r. nikt, także PiS, nie zgłosił kandydatów w terminie, według Kancelarii Sejmu posłowie opozycji zgłaszali Marka Asta i Artura Kotowskiego, którzy nie uzyskali poparcia, a minister Adam Bodnar mówił, że obsadzenie wakatów legitymizowałoby wątpliwe funkcjonowanie TK.^56,57,58
• W opinii CDL-AD(2026)031 Komisja Wenecka – według TVN24 i Interii – uznała, że Prezydent powinien odbierać ślubowanie niezwłocznie i nie może kontrolować wyboru, oraz zaleciła, by przy odmowie lub zwłoce umożliwić ślubowanie bez jego fizycznej obecności; opinie Komisji nie są wiążące.^59,60 Konstytucja nie wspomina o ślubowaniu sędziów TK; przewiduje je ustawa, co przyjął też TK w K 3/26.^61,46

Sądy europejskie wobec sądów konstytucyjnych w wadliwym składzie

• Standard pochodzi z wyroku Wielkiej Izby ETPC Guðmundur Andri Ástráðsson przeciwko Islandii z 1 grudnia 2020 r.: oczywiste naruszenie prawa krajowego, naruszenie fundamentalnej reguły procedury powołania, brak skutecznej kontroli krajowej.¹
• W wyroku Xero Flor w Polsce sp. z o.o. przeciwko Polsce (nr 4907/18) z 7 maja 2021 r. ETPC uznał, że skład TK z udziałem jednej z trzech osób wybranych przez Sejm VIII kadencji w grudniu 2015 r. na miejsca już obsadzone nie był „sądem ustanowionym ustawą”; wyrok nie przesądził o losie wcześniejszych orzeczeń TK.^1,62
• Komitet Ministrów Rady Europy, nadzorując wykonanie tego wyroku, wezwał w grudniu 2023 r. – według notatek Sekretariatu – do dopuszczenia sędziów wybranych w październiku 2015 r., wyłączenia osób wybranych nieprawidłowo i uregulowania statusu decyzji wydanych z ich udziałem.⁶³
• Trybunał Sprawiedliwości UE (TSUE) w wyroku z 18 grudnia 2025 r. (C-448/23 Komisja przeciwko Polsce) uznał, że z powodu wyboru trzech sędziów w grudniu 2015 r. i powołania Prezesa TK w grudniu 2016 r. TK nie spełnia wymogów niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy.⁶⁴
• W maju 2026 r. ETPC w sprawie Dziurda i inni przeciwko Polsce (nr 17392/26) zastosował środek tymczasowy: władze mają nie utrudniać czterem skarżącym, wybranym przez Sejm 13 marca 2026 r., objęcia i wykonywania obowiązków; rzeczniczka TK oświadczyła, że ETPC nie ma w tej sprawie kompetencji.^65,66
• TK kwestionuje te orzeczenia. W wyroku K 6/21 z 24 listopada 2021 r. (wniosek Prokuratora Generalnego) orzekł, że art. 6 ust. 1 Konwencji w zakresie, w jakim obejmuje pojęciem „sąd” TK i pozwala ETPC oceniać legalność wyboru sędziów TK, jest niezgodny z Konstytucją; na wyrok C-448/23 odpowiedział – według raportu Komisji Europejskiej z 2026 r. – że TSUE nie ma jurysdykcji, a wyrok nie wpływa na jego funkcjonowanie.^67,68
• W pozostałych badanych państwach ETPC ani TSUE nie zakwestionowały składu sądu konstytucyjnego; na Słowacji spór rozstrzygnął sam sąd, a w Albanii sąd bez kworum nie orzekał.^2,8

Tabela porównywalności

Poziom szczegółowości: Ekspert33 min czytania

Zakres, źródła i metoda

Notatka badawcza (stan na 31 października 2026 r.) obejmuje dwanaście przypadków: Słowację, Albanię, Czechy, Węgry, Rumunię, Hiszpanię, Włochy, Bułgarię, Czarnogórę, Niemcy, Ukrainę i Mołdawię, a ponadto sprawę Ástráðsson przeciwko Islandii, którą klasyfikuje nie jako przypadek sądu konstytucyjnego, lecz jako źródło standardu zastosowanego później do TK.¹ Ocena porównywalności („tak”, „częściowo”, „nie/ograniczona”) jest klasyfikacją badawczą bez skutków prawnych; pełną porównywalność notatka przypisuje wyłącznie Słowacji 2014–2017.^2,3

Serwer Komisji Weneckiej (organu doradczego Rady Europy, którego opinie nie są prawnie wiążące) był w trakcie badania niedostępny; treść opinii odtworzono z komunikatów Rady Europy, z kopii lustrzanej pełnego tekstu CDL-AD(2012)026 oraz z oficjalnego polskiego tłumaczenia opinii z 14 października 2016 r. opublikowanego przez TK.^4,5,6 Dane o Czechach i Mołdawii pochodzą w części z Wikipedii jako źródła wtórnego, a numery paragrafów, których nie dało się sprawdzić w tekstach źródłowych, pomijamy.^7,8

Słowacja: normy, orzeczenia, reforma

Podstawa prawna sporu

Art. 134 ust. 2 Konstytucji Słowacji w brzmieniu sprzed 2021 r. przewidywał, że prezydent powołuje sędziów Ústavný súd na wniosek Rady Narodowej, która przedstawia dwukrotnie więcej kandydatów niż miejsc; art. 102 ust. 1 lit. s) przyznaje prezydentowi kompetencję do powołania, a art. 30 ust. 4 gwarantuje dostęp do funkcji publicznych na równych warunkach i był podstawą skarg kandydatów.⁹

Chronologia orzeczeń

Uchwałą z 3 kwietnia 2014 r. Rada Narodowa wybrała sześcioro kandydatów na trzy wakaty (Volkai, Fulcová, Bernát, Duriš, Sopoliga, Baricová); 2 lipca 2014 r. prezydent Kiska powołał tylko Janę Baricovą.^2,9

Nálezem z 17 marca 2015 r. (III. ÚS 571/2014) III senat uznał, że decyzja z 2 lipca 2014 r. naruszyła prawa skarżących (Fulcová, Sopoliga, Duriš) z art. 30 ust. 4, uchylił ją i nakazał prezydentowi ponowne rozpatrzenie sprawy, nie nakazując powołania; zdanie odrębne złożył przewodniczący senatu R. Tkáčik.¹⁰ Sędzia L. Mészáros wskazał później, że orzeczenie senatu wiąże tylko strony postępowania (inter partes).⁹

W maju 2015 r. prezydent utrzymywał, że po 40 dniach nie otrzymał orzeczenia; prezes sądu Macejková wyznaczyła jego wysyłkę na 13 maja 2015 r.¹⁰

Uchwałą plenum z 28 października 2015 r. (PL. ÚS 45/2015) sąd odrzucił wniosek prezydenta o wykładnię, czy po prawomocnej odmowie kandydatura wygasa; w uzasadnieniu większość wskazała, że prezydent może i powinien uchylić decyzje o niepowołaniu dwóch kandydatów (Bernát, Volkai) i wybrać dwóch sędziów spośród pięciu pozostałych kandydatów.^9,11 Sędzia sprawozdawca Mészáros w zdaniu odrębnym uznał, że kandydatury wygasły, a sugestia większości wykracza poza zakres art. 127 Konstytucji.⁹

2 grudnia 2015 r. Rada Narodowa wybrała dwóch kolejnych kandydatów (Mamojka, Laššáková); prezydent nadal nikogo nie powołał, a w 2016 r. ponownie odmówił.^2,3

Nálezem z 6 grudnia 2017 r. I senat, rozpoznając skargi złożone 5 i 13 września 2016 r. i połączone przez plenum 12 października 2016 r., uznał, że prezydent naruszył prawa kandydatów (Bernát, Duriš, Fulcová, Sopoliga, Laššáková), uchylił decyzje o niepowołaniu i nakazał powołanie trzech sędziów spośród zgłoszonych kandydatów; pełnomocnikiem prezydenta był J. Mazák, a Komisja Wenecka, o której stanowisko prezydent prosił, nie udzieliła jednoznacznej odpowiedzi.³

12 grudnia 2017 r. prezydent Kiska ogłosił decyzję, a 13 grudnia 2017 r. odebrał ślubowanie od J. Laššákovej, M. Mamojki i M. Duriša, krytykując orzeczenie, ale je wykonując; przewodniczący Rady Narodowej Danko protestował, wskazując, że Laššáková i Mamojka byli kandydatami na ten sam wakat.² Spór trwał od lipca 2014 r. do grudnia 2017 r. (około 41 miesięcy), a sąd działał w tym czasie w składzie 10 z 13 sędziów.²

Kryzys z 2019 r.

W połowie lutego 2019 r. wygasły kadencje 9 z 13 sędziów; Rada Narodowa miała wybrać 18 kandydatów, lecz przez miesiące tego nie zrobiła; około kwietnia 2019 r. prezydent Kiska powołał trzech sędziów spośród ośmiu kandydatów, deklarując działanie w stanie wyjątkowym, i odmawiał dalszych nominacji do czasu przedłożenia dziesięciu kandydatów, a do końca maja sąd pracował w składzie 7 z 13.¹²

Ustawa konstytucyjna nr 422/2020

Reforma (w większości od 1 stycznia 2021 r.) wprowadziła:¹³

• art. 84 ust. 5: wybór kandydata wymaga zgody co najmniej 3/5 wszystkich posłów, a jeśli wymagana liczba kandydatów nie zostanie wybrana także w powtórnym głosowaniu, w kolejnych wystarcza większość bezwzględna;¹³
• art. 134 ust. 2: Rada Narodowa głosuje jawnie po publicznym wysłuchaniu; jeżeli nie wybierze wymaganej liczby kandydatów w ciągu dwóch miesięcy od upływu kadencji (sześciu miesięcy przy innym wakacie), prezydent może powołać sędziów spośród już wybranych kandydatów;¹³
• art. 134 ust. 3: kadencja trwa 12 lat, a sędzia pozostaje w urzędzie do ślubowania następcy;¹³
• art. 138 ust. 3: limit wieku 72 lata, który według art. 154g ust. 2 nie dotyczy sędziów powołanych do 31 grudnia 2020 r.;¹³
• art. 125 ust. 4: sąd nie orzeka o zgodności ustawy konstytucyjnej z konstytucją;¹³
• art. 154g ust. 9: rozłożenie kadencji w grupach 4/4/5 (do 2037, 2041 i 2045 r.).¹³

Albania: paraliż po vettingu i opinia CDL-AD(2020)010

Sąd Konstytucyjny Albanii (Gjykata Kushtetuese) utracił zdolność orzekania od marca 2018 r., po rezygnacjach i odwołaniach sędziów w procesie vettingu, i odzyskał ją po powołaniu dwóch nowych członków, które dało niezbędne ustawowe kworum.¹⁵

Opinia Komisji Weneckiej CDL-AD(2020)010, przyjęta 19 czerwca 2020 r. na wniosek parlamentu i prezydenta, stwierdza według komunikatu Rady Europy i relacji Exit.al, że:^4,16,17

• model konstytucyjny z 2016 r. był przez Zgromadzenie interpretowany poprawnie, lecz nie mógł działać przy wyjątkowej liczbie wakatów po vettingu i braku współpracy instytucji;^4,16
• nominacja „z mocy domniemania”, po bezczynności prezydenta, nie powinna być uznana za ważną, dopóki prezydent kwestionował wykładnię procedury;^4,16
• odmowa przyjęcia ślubowania od Arty Vorpsi była uzasadniona, a jej próba złożenia ślubowania przed notariuszem – wadliwa, bo ślubowanie przed prezydentem jest konstytucyjną przesłanką objęcia urzędu;^4,16
• zalecono uzgodnienie wykładni przez prezydenta, Zgromadzenie i Sąd Najwyższy, uproszczenie modelu przez zniesienie reguły sekwencji oraz pełne dziewięcioletnie mandaty.⁴

22 grudnia 2020 r. ślubowanie złożył Altin Binaj, wybrany przez parlament, a 23 grudnia prezydent Meta powołał Përparima Kalo – szóstego z dziewięciu sędziów; Rada Nominacji Sędziowskich (KED) przesłała prezydentowi dwóch kandydatów, a parlamentowi jednego, co zarzucano jako naruszenie wymogu list trzyosobowych.¹⁸ Ambasadorowie USA i UE powitali odblokowanie sądu jako spełnienie warunku otwarcia negocjacji akcesyjnych.¹⁸

Odniesienie do opinii CDL-AD(2026)031

13 października 2026 r. Komisja Wenecka opublikowała opinię o kompetencjach Prezydenta RP w kontekście ślubowania sędziów TK i innych nominacji sędziowskich (CDL-AD(2026)031); pełnego tekstu nie udało się pobrać.²² Według TVN24 i Interii opinię (Opinion No. 1294/2026) przyjęto 9 października 2026 r. na wniosek Komisji Monitoringowej Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy.^23,24 Według tych samych relacji Komisja uznała rolę Prezydenta przy ślubowaniu za ceremonialną, wskazała, że powinien on odbierać ślubowanie niezwłocznie i nie może kontrolować wyboru, oraz zaleciła, by przy odmowie lub zwłoce umożliwić ślubowanie bez jego fizycznej obecności, z zachowaniem przepisanej formy, należytej weryfikacji i doręczenia Prezydentowi; opinie Komisji, podobnie jak opinia w sprawie Albanii, nie są wiążące.^23,24

Rzecznik Prezydenta R. Leśkiewicz powiedział, że opinia nie ma mocy prawnej, a W. Żurek – że Prezydent nie ma prawa weta wobec sędziów TK wybranych przez Sejm.²⁴

Czechy 2003–2005

Według źródła encyklopedycznego (wtórnego) art. 84 Konstytucji Czech przewiduje 15 sędziów o dziesięcioletniej kadencji, powoływanych przez prezydenta za zgodą Senatu, a plenum wymaga obecności co najmniej 10 sędziów, zaś do uchylenia ustawy potrzeba co najmniej 9 głosów.⁷

Sąd był niekompletny od lipca 2003 r. do grudnia 2005 r.; Senat odrzucił kandydatów prezydenta Klausa: Aleša Pejchala (dwukrotnie, m.in. 10 września 2003 r.), Václava Pavlíčka (22 z 76 głosów), Vladimíra Balaša (30 z 78), Klárę Samkovą (29 z 77) i Milana Galvasa (25 z 70); prezydent krytykował stanowisko Senatu, a Senat zarzucał mu brak konsultacji.⁷

7 maja 2004 r. sąd miał cztery wakaty, a po odejściu J. Malenovskiego do Luksemburga liczył 10 sędziów; prezes Rychetský mówił, że plenum nie może rozstrzygać bardziej złożonych spraw, a prezydent od objęcia urzędu złożył 14 nominacji.²⁵ 20 maja 2004 r. Mejstřík, cytowany przez epravo.cz, mówił, że sąd jest niekompletny od 15 miesięcy.²⁶

Rozwiązanie było wyłącznie polityczne: prezydent zgłaszał kandydatów akceptowalnych dla Senatu (2004: Židlická, Balík, Janů; 2005: Kůrka i Formánková), a komplet osiągnięto w grudniu 2005 r., po około 29 miesiącach, bez orzeczenia sądu i bez zmiany konstytucji.^27,7

Ukraina 2020–2022

27 października 2020 r. Konstytucyjny Sąd Ukrainy (KSU) wyrokiem nr 13-r/2020 uchylił m.in. art. 366-1 kodeksu karnego (fałszywe oświadczenia majątkowe) i uprawnienia NAZK do weryfikacji oświadczeń; prezydent Zełenski zwołał Radę Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony.²⁸

Pilna opinia Komisji Weneckiej o reformie KSU (CDL-AD(2020)039), opublikowana 10 grudnia 2020 r. na wniosek prezydenta z 25 listopada 2020 r., oceniła uzasadnienie wyroku jako niepełne i nieprzekonujące oraz wskazała na nierozpoznanie wniosków o wyłączenie sędziów; zarazem stwierdziła, że praworządność wymaga wykonania wyroku, a „The Constitutional Court cannot be 'punished' for its decisions”.^29,30 Komisja zaleciła zmiany ustawy o KSU w zakresie metod pracy; treści zaleceń szczegółowych nie zweryfikowano.²⁹

Według S. Lashyna (Verfassungsblog) pod koniec 2020 r. prezydent zawiesił prezesa O. Tupyckiego w związku z postępowaniem karnym, a dekretem nr 124/2021 z 27 marca 2021 r. uchylił dekrety prezydenta Janukowycza z 2013 r. o powołaniu Tupyckiego i Kasminina, powołując się w preambule na bezpieczeństwo narodowe.³¹ Ochrona nie wpuszczała Tupyckiego do budynku, bieżące zarządzanie przejął zastępca przewodniczącego S. Hołowaty, obaj wydawali zarządzenia, a sekretariat rejestrował jedne i drugie; 17 sierpnia 2021 r. dekret nr 365/2021 ogłosił konkurs na „wakaty”.³¹

Według tego samego autora art. 149-1 Konstytucji Ukrainy zawiera zamknięty katalog przesłanek wcześniejszego wygaśnięcia mandatu sędziego KSU, w tym odwołanie przez sam KSU większością 2/3 za przewinienie dyscyplinarne, i nie przyznaje prezydentowi kompetencji do odwołania.³¹

Kasacyjny Sąd Administracyjny w składzie Sądu Najwyższego 14 lipca 2021 r. uznał dekret 124/2021 za niezgodny z prawem i go uchylił; Wielka Izba oddaliła apelację prezydenta, uznając, że dekret o powołaniu (nr 256/2013 z 14 maja 2013 r.) był aktem indywidualnym, który „wyczerpał się” z chwilą ślubowania 15 maja 2013 r., a prezydent, powołujący sześciu sędziów, nie może tego powołania cofnąć.^32,31

Mołdawia 2019

Według źródła wtórnego 7 czerwca 2019 r. Sąd Konstytucyjny Mołdawii orzekł, że bez utworzenia rządu w ciągu 90 dni od zatwierdzenia wyborów konieczne są nowe wybory; 9 czerwca zawiesił prezydenta Dodona i wyznaczył P. Filipa na pełniącego obowiązki prezydenta, który rozwiązał parlament; 15 czerwca sąd uchylił własne orzeczenia z 7–9 czerwca, 20 czerwca rezygnację złożył prezes Mihai Poalelungi, a 26 czerwca rezygnację ogłosili wszyscy sędziowie.⁸

Komisja Wenecka w opinii przyjętej 21 czerwca 2019 r. na wniosek Sekretarza Generalnego Rady Europy stwierdziła, że 7–8 czerwca 2019 r. nie istniały warunki rozwiązania parlamentu, a sąd nie przestrzegał własnych procedur ani zasady równości stron; sąd konstytucyjny powinien według niej zachowywać równy dystans wobec wszystkich władz.³³

Węgry 2010–2013

Według Węgierskiego Komitetu Helsińskiego w 2010 r. zmieniono tryb nominacji tak, że większość mogła wybierać sędziów bez opozycji (wcześniej wymagana była jej zgoda w komisji nominacyjnej), w 2011 r. sąd powiększono z 11 do 15 sędziów, a w latach 2012–2013 wydłużono kadencję z 9 do 12 lat i zniesiono limit wieku 70 lat; 11 z 15 sędziów wybrano głosami samej koalicji Fidesz-KDNP.³⁴ Badanie 23 spraw przeprowadzone przez trzy organizacje pozarządowe (Eötvös Károly Institute, HHC, HCLU) i opublikowane 25 marca 2015 r. wskazuje, że przed uzyskaniem większości przez sędziów wybranych głosami samej koalicji wszystkie 10 rozstrzygnięć było niekorzystnych dla rządu, a po – 10 z 13 korzystnych.³⁴

Ustawa Zasadnicza przewiduje, że sąd kontroluje ją i jej zmiany wyłącznie pod względem proceduralnym (art. 24 ust. 5–6), że 15 członków wybiera parlament większością 2/3 na 12 lat, a parlament wybiera też prezesa (art. 24 ust. 8), że dopóki dług publiczny przekracza 50% PKB, ustawy budżetowe i podatkowe można uchylić tylko za naruszenie wyliczonych praw (art. 37 ust. 4), oraz że orzeczenia sądu wydane przed jej wejściem w życie zostają uchylone, bez uszczerbku dla wywołanych skutków (pkt 5 przepisów końcowych).³⁵

Opinia Komisji Weneckiej CDL-AD(2013)012 o czwartej poprawce (95. sesja plenarna, 14–15 czerwca 2013 r.) wskazuje, że uchylenie wcześniejszego orzecznictwa przerywa ciągłość zasad, systematyczne blokowanie kontroli przez wpisywanie do konstytucji norm wcześniej uchylonych zagraża roli sądu jako strażnika konstytucji, ograniczenia w sprawach budżetowych zostały utrzymane, a większość rządząca traktuje konstytucję instrumentalnie; numerów paragrafów nie zweryfikowano.^36,37

Rumunia 2012

Według opinii Komisji Weneckiej CDL-AD(2012)026 (93. sesja plenarna, 14–15 grudnia 2012 r.) rządowe rozporządzenie nadzwyczajne GEO 38/2012 odebrało Sądowi Konstytucyjnemu (CCR) kontrolę uchwał parlamentu, i to wtedy, gdy ustawa o tej samej treści była już w CCR.^5,38 CCR w decyzji nr 727 z 9 lipca 2012 r. określiła to jako „unconstitutional and abusive behaviour towards the Constitutional Court”, a decyzją nr 738 z 19 września 2012 r. uznała ustawę zatwierdzającą rozporządzenie za niekonstytucyjną.⁵

GEO 41/2012, opublikowane 5 lipca 2012 r., zniosło próg frekwencji w referendum w sprawie odwołania prezydenta, lecz CCR decyzją nr 731 z 10 lipca 2012 r. utrzymała wymóg kworum; 6 lipca 2012 r. parlament zawiesił prezydenta Băsescu, dając CCR 24 godziny na opinię doradczą.⁵ W referendum 29 lipca 2012 r. 87,52% głosujących poparło odwołanie, ale frekwencja nie osiągnęła wymaganego progu, a CCR uchwałą (Hotărârea) nr 6 z 21 sierpnia 2012 r. uznała referendum za nieważne.⁵ W tym samym okresie odwołano Rzecznika Praw Obywatelskich (uchwała nr 32 z 3 lipca 2012 r.) i przewodniczących obu izb, a w debacie publicznej pojawiały się wezwania do odwołania sędziów CCR (§ 61–66 opinii).⁵

Włochy, Czarnogóra, Bułgaria, Hiszpania: długie wakaty

Włochy

Art. 135 Konstytucji Włoch przewiduje, że 5 z 15 sędziów wybiera parlament na wspólnym posiedzeniu izb; art. 3 ustawy konstytucyjnej nr 2/1967 wymaga 2/3 członków w pierwszych trzech głosowaniach (403 z 605), a od czwartego 3/5 (363); ustawa wymaga co najmniej 11 sędziów do orzekania (numeru przepisu nie zweryfikowano).^40,41

Kadencja S. Sciarry wygasła 11 listopada 2023 r.; 24 lipca 2024 r. prezydent Mattarella nazwał zwłokę „vulnus alla Costituzione”; do 19 września 2024 r. odbyło się sześć nieudanych głosowań, a w grudniu 2024 r. wygasły kadencje Barbery, Modugno i Prosperettiego, co dało cztery wakaty i skład na ustawowym minimum.⁴¹ 13 lutego 2025 r., w 14. próbie, wybrano F. S. Mariniego (500 głosów), R. Cassinellego (503), M. Lucianiego (505) i M. A. Sandulli (502), którzy ślubowali 19 lutego 2025 r.^40,42,43

Wcześniejsze precedensy: w 2015 r. trzy wakaty, 30 nieudanych głosowań i wybór 16 grudnia 2015 r., przy czym sąd zbliżył się do minimum 11 i ratowały go szybkie nominacje prezydenta Napolitano; w 2008 r. wybór w 21. głosowaniu po około 18 miesiącach; w 2002 r. 17 miesięcy i 11 głosowań; w latach 1995–1997 do 20 miesięcy; najdłużej, ponad 20 miesięcy, w latach 2016–2018 (wybór 19 lipca 2018 r.).⁴¹

Czarnogóra

Art. 91 Konstytucji Czarnogóry wymaga do wyboru sędziów 2/3 głosów wszystkich posłów w pierwszym głosowaniu i 3/5 w drugim, przeprowadzanym nie wcześniej niż po miesiącu; art. 153 przewiduje siedmiu sędziów o 12-letniej kadencji (dwóch na wniosek prezydenta, pięciu na wniosek komisji parlamentarnej po publicznym naborze), a prezesa wybierają sędziowie na trzy lata.⁴⁴

Według Freedom House sąd utracił kworum w połowie września 2022 r., mając trzech z siedmiu sędziów; skutkiem były nierozpoznane skargi wyborcze (Podgorica, Zeta), zablokowane ukonstytuowanie władz lokalnych i ustawy bez kontroli, a UE uzależniała postęp akcesyjny od odblokowania sądu.⁴⁵ 27 lutego 2023 r. parlament wybrał trzech sędziów (D. Đuranović, S. Armenko, M. Tesić) głosami 77 z 81 posłów, czwarty kandydat nie uzyskał 2/3, a pełny skład osiągnięto w listopadzie 2023 r., gdy czekało około 3000 skarg konstytucyjnych.^46,47

Bułgaria

Sąd Konstytucyjny Bułgarii liczy 12 sędziów o dziewięcioletniej kadencji bez reelekcji; po czterech wybierają Zgromadzenie Narodowe, prezydent i wspólne zgromadzenie sędziów dwóch sądów najwyższych, a co trzy lata wymienia się czterech sędziów.⁴⁸ Dwa miejsca z puli parlamentu wakowały od 2021 r.; 19 stycznia 2024 r. Zgromadzenie Narodowe wybrało na nie D. Atanasovą i B. Belazelkova na dziewięć lat.^49,48

9 lipca 2024 r. sąd, na wniosek prezydenta Radewa i grupy posłów opozycji, uchylił część uchwał parlamentu ustalającą dziewięcioletnią kadencję – nowi sędziowie dokończą resztę kadencji, do 2030 r.; wniosek o uchylenie samego wyboru (zarzut polityczności i braku kwalifikacji) odrzucił, uznając, że ocena kwalifikacji należy wyłącznie do organu wybierającego.^50,51 Po wygaśnięciu mandatu K. Penczewa 12 listopada 2024 r. sąd działał w 11-osobowym składzie; 15 listopada 2024 r. sędziowie jednogłośnie wybrali P. Panową na drugą kadencję prezesa, a 27 marca 2025 r. ślubował Orlin Kolew, wybrany przez parlament na miejsce Penczewa, po około 4,5 miesiąca wakatu.^48,52,53

Hiszpania

Mandat Rady Generalnej Władzy Sądowniczej (Consejo General del Poder Judicial, CGPJ) pozostawał wygasły ponad pięć lat, od grudnia 2018 r.; 25 czerwca 2024 r. PSOE i PP zawarły w Brukseli, przy udziale wiceprzewodniczącej Komisji Europejskiej V. Jourovej, porozumienie o natychmiastowym odnowieniu CGPJ, zgodnie z zaleceniami raportów Komisji o praworządności z lat 2022–2023, obejmujące też obsadę wakującego miejsca w Trybunale Konstytucyjnym.⁵⁴

Postanowieniem ATC 177/2022 z 19 grudnia 2022 r., wydanym w sprawie skargi amparo nr 8263/2022 wniesionej przez posłów PP, plenum Trybunału na podstawie art. 56 ust. 6 ustawy organicznej o TC (wyjątkowa pilność) wstrzymało procedowanie w Senacie poprawek nr 61 i 62 do projektu ustawy organicznej, zmieniających tryb wyboru sędziów TC przypadających CGPJ; jako argumenty wskazano brak jednorodności poprawek, deklaratoryjny charakter późniejszego amparo i to, że Kortezy mogą uchwalić te zmiany inną drogą.^55,56 Postanowienie zapadło stosunkiem 6:5, według EFE po raz pierwszy od ponad 40 lat TC wstrzymał postępowanie ustawodawcze, a Senat uchwalił ustawę bez zaskarżonych poprawek.⁵⁷

Niemcy: zmiana Ustawy Zasadniczej z grudnia 2024 r. i wybory w 2025 r.

Projekty zmiany art. 93 i 94 Ustawy Zasadniczej (druk 20/12977) oraz ustawy o Federalnym Trybunale Konstytucyjnym (BVerfGG) i ustawy towarzyszącej (druk 20/12978) wniosły SPD, CDU/CSU, Zieloni i FDP; pierwsze czytanie odbyło się 10 października 2024 r., wysłuchanie 13 listopada 2024 r., a sprawozdanie komisji prawnej ma numer 20/14302.^58,59 W głosowaniu imiennym 19 grudnia 2024 r. zmianę poparło 600 posłów, 69 było przeciw, nikt się nie wstrzymał (próg 2/3 wynosił 489); AfD głosowała przeciw.^58,59

Nowy art. 93 zakotwicza status sądu jako organu konstytucyjnego, dwa senaty po ośmiu sędziów, 12-letnią kadencję, limit wieku, zakaz ponownego wyboru i autonomię regulaminową, a art. 94 – katalog kompetencji i wiążącą moc orzeczeń; sędziów po połowie wybierają Bundestag i Bundesrat, przy czym wymóg 2/3 głosów pozostał, na żądanie CDU/CSU, w BVerfGG.⁵⁸

Mechanizm zastępczy przewiduje, że jeśli właściwy organ nie wybierze następcy w ciągu trzech miesięcy od przedstawienia propozycji przez plenum sądu (plenum może je przedstawić po dwóch miesiącach – § 7a BVerfGG), wybór przechodzi na drugi organ; jako uzasadnienie wskazywano doświadczenia Polski i Węgier oraz – w wypowiedzi Lindholz (CDU/CSU) – ryzyko blokady przez mniejszość jednej trzeciej w Bundestagu.⁵⁸ Bundesrat wyraził zgodę 20 grudnia 2024 r. przy wstrzymaniu się Brandenburgii; według LTO celem była ochrona przed „extremistischen Bestrebungen”.⁶⁰

11 lipca 2025 r. Bundestag zdjął z porządku obrad wybór trzech sędziów po sprzeciwie części CDU/CSU wobec kandydatki SPD F. Brosius-Gersdorf; zgodnie z § 7a BVerfGG po upływie terminu najstarszy członek komisji wyborczej zwraca się do sądu o niewiążące propozycje (po trzy na każde miejsce), a po trzech miesiącach od propozycji wybierać może Bundesrat, także większością 2/3.⁶¹ 25 września 2025 r. Bundestag w tajnym głosowaniu wybrał Sigrid Emmenegger (446 głosów), Ann-Katrin Kaufhold (440) i Güntera Spinnera (424) przy progu 409 z 613 oddanych głosów; koalicja CDU/CSU–SPD wraz z Zielonymi ma 413 mandatów, o siedem mniej niż 2/3 ogółu, a Spinner był pierwszy na liście propozycji sądu z maja 2025 r.⁶²

Mechanizmy: zestawienie udokumentowanych skutków

Polska jako punkt odniesienia: Komisja Wenecka w latach 2016 i 2024

Opinia marcowa CDL-AD(2016)001 wzywała większość i opozycję do rozwiązania w pełni respektującego wyroki TK; według Demagogu i polskiej Wikipedii Komisja wskazała w niej także, że konflikt ma źródło w działaniach Sejmu poprzedniej kadencji.^64,6,65,66 Opinia CDL-AD(2016)026 z 14–15 października 2016 r. odnotowała, że Prezydent odmówił przyjęcia ślubowania od trzech sędziów wybranych w październiku 2015 r., a przyjął je od osób wybranych w grudniu 2015 r. (§ 103–107), że pełne wykonanie wyroku z 3 grudnia 2015 r. oznaczałoby włączenie sędziów październikowych do TK, co nie nastąpiło (§ 104), oraz że skoro TK uznał wybór październikowy za ważny, nie było wakatów dla wyboru grudniowego (§ 107).⁶

W tej samej opinii Komisja stwierdziła, że wymiana wszystkich sędziów naruszyłaby standardy europejskie nawet przy większości konstytucyjnej (§ 14), że mechanizm wyboru Prezesa TK daje Prezydentowi „excessive leverage” (§ 26–31), że ważność wyroku nie może zależeć od władzy wykonawczej ani ustawodawczej (§ 77), że wyroki mają moc od wydania niezależnie od publikacji (§ 99) i że publikacja wyroku K 47/15 jest niezbędna do rozwiązania kryzysu (§ 19).⁶

W opinii CDL-AD(2024)035 (6–7 grudnia 2024 r.), przygotowanej na wniosek ministra Adama Bodnara o projekty z 2024 r., Komisja – według relacji wiceministra Dariusza Mazura – sprzeciwiła się zakończeniu kadencji wszystkich sędziów, zaleciła zakończenie ustawą kadencji osób wybranych na zajęte miejsca, pozostawienie prawidłowo wybranych do końca kadencji i publikację wyroków z adnotacją.^67,68,69

ETPC, TSUE i Komitet Ministrów wobec sądów w wadliwym składzie

Standard wyznacza wyrok Wielkiej Izby ETPC Guðmundur Andri Ástráðsson przeciwko Islandii (nr 26374/18) z 1 grudnia 2020 r., dotyczący sądu apelacyjnego (Landsréttur), w którym minister odstąpił od listy komisji oceniającej, a parlament głosował nad kandydatami łącznie; ETPC przyjął test: oczywiste naruszenie prawa krajowego, naruszenie fundamentalnej reguły procedury powołania, brak skutecznej kontroli i naprawy w kraju (paragrafów nie potwierdzono w HUDOC).¹

W wyroku Xero Flor w Polsce sp. z o.o. przeciwko Polsce (nr 4907/18) z 7 maja 2021 r., ostatecznym od 8 sierpnia 2021 r., ETPC stwierdził naruszenie art. 6 ust. 1 Konwencji, bo skład TK z udziałem sędziego wybranego przez Sejm VIII kadencji w grudniu 2015 r. nie był „sądem ustanowionym ustawą”.^1,70,14 Według omówienia M. Leloup ETPC uznał, że (1) doszło do oczywistego naruszenia prawa krajowego, bo sam TK stwierdził niekonstytucyjność części wyborów grudniowych, (2) naruszono regułę fundamentalną, zgodnie z którą sędziego wybiera Sejm tej kadencji, w której powstał wakat, co pogłębiło lekceważenie wyroków TK, (3) brakowało krajowej procedury kontroli; skutek dotyczy każdego składu z udziałem jednej z trzech osób wybranych w grudniu 2015 r., a wyrok nie przesądza losu wcześniejszych orzeczeń TK.¹

Notatki Sekretariatu Komitetu Ministrów (CM/Notes/1507/H46-22, 1507. posiedzenie, 17–19 września 2024 r.) nie są przyjętymi decyzjami; relacjonują, że w grudniu 2023 r. (1483. posiedzenie) Komitet wyraził „deep regret” z powodu braku analizy możliwości restitutio in integrum i wezwał do środków zapewniających zgodny z prawem skład TK: dopuszczenia sędziów z października 2015 r. do pełnej kadencji, wyłączenia osób wybranych nieprawidłowo, uregulowania statusu decyzji wydanych z ich udziałem i zapobieżenia wpływom przy przyszłych wyborach.¹⁴ Sekretariat ocenił, że polskie projekty co do zasady odpowiadają tym zastrzeżeniom, wskazał, że dwie osoby wybrane w 2017 r. na miejsca zwolnione po śmierci osób wybranych w grudniu 2015 r. wymagają wyłączenia, i za relewantne uznał m.in. czasowy zakaz dla aktywnych polityków, wyższą większość i 14-dniowy termin dla Prezydenta na przyjęcie ślubowania.¹⁴

Według tych samych notatek Sejm przyjął 6 marca 2024 r. uchwałę stwierdzającą, że trzy osoby nie są sędziami TK, a orzeczenia z ich udziałem są dotknięte wadą, a projekt ustawy z 6 marca 2024 r. przewidywał 3/5 głosów w Sejmie, ślubowanie w ciągu 14 dni i możliwość ponownego wniesienia umorzonych skarg w ciągu trzech miesięcy; Sejm uchwalił ustawę 24 lipca 2024 r.¹⁴ Według M. Szweda (Verfassungsblog, 20 grudnia 2024 r.) Prezydent Duda skierował ustawy z września 2024 r. do TK w trybie kontroli prewencyjnej, więc nie weszły w życie, rząd zaprzestał publikacji wyroków TK, a wakaty nie były obsadzane – obie praktyki skrytykowała Komisja Wenecka; sprawa M.L. przeciwko Polsce (nr 40119/21) dotycząca wyroku K 1/20 jest nadzorowana w procedurze wzmocnionej.^71,14

TSUE w wyroku z 18 grudnia 2025 r. w sprawie C-448/23 Komisja przeciwko Polsce uznał, że wybór trzech sędziów TK w grudniu 2015 r. i powołanie Prezesa TK w grudniu 2016 r. naruszyły podstawowe reguły procedury nominacyjnej, wobec czego TK nie spełnia wymogów niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy (art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE); przy wyborze kandydatki na Prezesa 8 z 14 obecnych sędziów odmówiło głosowania, a kandydatka uzyskała 5 głosów, w tym 3 osób o kwestionowanym statusie.⁷² TSUE uznał też, że wyroki TK z 14 lipca 2021 r. (P 7/20) i 7 października 2021 r. (K 3/21) naruszyły zasadę skutecznej ochrony sądowej i pierwszeństwo prawa UE, a Polska nie może powoływać się na tożsamość konstytucyjną (art. 4 ust. 2 TUE) przeciw wartościom z art. 2 TUE.^72,73

TK kwestionuje te orzeczenia. W wyroku K 6/21 z 24 listopada 2021 r. orzekł, że art. 6 ust. 1 Konwencji w zakresie, w jakim obejmuje pojęciem „sąd” TK i pozwala ETPC oceniać legalność wyboru sędziów TK, jest niezgodny z Konstytucją, a w K 7/21 z 10 marca 2022 r. badał ocenę ustaw o ustroju sądownictwa dokonywaną na podstawie art. 6 ust. 1 Konwencji.⁷⁴ Na wyrok C-448/23 TK odpowiedział – według raportu Komisji Europejskiej z 2026 r. – że TSUE nie ma jurysdykcji, a wyrok nie wpływa na jego funkcjonowanie.⁷⁵ W maju 2026 r. ETPC w sprawie Dziurda i inni przeciwko Polsce (nr 17392/26) zastosował środek tymczasowy wobec czterech osób wybranych przez Sejm 13 marca 2026 r.: władze mają nie utrudniać im objęcia i wykonywania obowiązków; rzeczniczka TK oświadczyła, że ETPC nie ma w tej sprawie kompetencji.^76,77

W pozostałych badanych państwach brak orzeczeń ETPC lub TSUE kwestionujących skład sądu konstytucyjnego: na Słowacji spór rozstrzygnął sam sąd, a orzeczeń dziesięcioosobowego składu nie kwestionowano; w Albanii sąd bez kworum nie orzekał; w Czarnogórze i we Włoszech minimum składu określa prawo; na Węgrzech krytyka Komisji Weneckiej dotyczyła kompetencji i sposobu obsady, a nie legalności składu.^{2,15,44,41,36}

Kwestie sporne

• Słowacja: sędzia Mészáros w zdaniu odrębnym do PL. ÚS 45/2015 uważał, że sugestia większości wykracza poza art. 127 Konstytucji; prezydent Kiska krytykował orzeczenie z 2017 r., choć je wykonał; przewodniczący Rady Narodowej Danko kwestionował powołanie dwóch osób kandydujących na ten sam wakat.^9,2
• Albania: Komisja Wenecka przyznała prezydentowi rację co do procedury, uznając zarazem, że Zgromadzenie poprawnie interpretowało model z 2016 r.; Radzie Nominacji Sędziowskich zarzucano naruszenie wymogu list trzyosobowych.^4,18
• Hiszpania: ATC 177/2022 zapadło stosunkiem 6:5 przy zdaniach odrębnych; wnioski o wyłączenie sędziów o wygasłych kadencjach odrzucono (według tytułu artykułu w Deia); krytyczny komentarz nosi tytuł „Un auto político” (treści nie pobrano).^57,63,82
• Niemcy: wymóg 2/3 pozostawiono w ustawie, a nie w konstytucji, na żądanie CDU/CSU; AfD głosowała przeciw zmianie; w Verfassungsblog toczyła się debata o „ryzyku rezyliencji” (tekstu nie pobrano).^58,83
• Bułgaria: prezydent Radew wniósł o uchylenie wyboru z 19 stycznia 2024 r., zarzucając polityczność i brak kwalifikacji; sąd ten wniosek odrzucił, uznając, że ocena kwalifikacji należy do organu wybierającego.^50,51
• Ukraina: Komisja Wenecka krytykowała uzasadnienie wyroku 13-r/2020, a zarazem wskazała, że wyrok trzeba wykonać; prezydent powoływał się na bezpieczeństwo narodowe, a Sąd Najwyższy uznał dekret za niezgodny z prawem.^29,31,32
• Polska, opinia CDL-AD(2026)031: rzecznik Prezydenta mówi, że opinia nie ma mocy prawnej, a W. Żurek – że Prezydent nie ma prawa weta wobec sędziów wybranych przez Sejm.²⁴
• Polska, ETPC i TSUE wobec TK: ETPC (Xero Flor) uznał, że składy z udziałem jednej z trzech osób wybranych w grudniu 2015 r. nie są „sądem ustanowionym ustawą”, a TSUE (C-448/23) – że TK nie spełnia wymogów niezawisłego sądu; TK w K 6/21 orzekł, że ETPC nie może oceniać wyboru sędziów TK, a wobec C-448/23 utrzymuje, że TSUE nie ma jurysdykcji. Opinie Komisji Weneckiej są doradcze.^1,72,74,75

Luki dowodowe

• Słowacja: sygnatury orzeczenia z 6 grudnia 2017 r. i treści jego uzasadnienia nie potwierdzono w bazie orzeczeń sądu.³
• Słowacja: brak źródła o dokończeniu obsady sądu w 2019 r. i o datach tych powołań.¹²
• Czechy: brak pierwotnych dokumentów Senatu, dane pochodzą z Wikipedii; rozbieżność co do początku niepełnego składu – lipiec 2003 r. według Wikipedii wobec „15 miesięcy” w wypowiedzi z 20 maja 2004 r.^7,26
• Albania: numery artykułów konstytucji i chronologia 2019 r. tylko z komunikatów prasowych; rozbieżność długości paraliżu – od marca 2018 r. według sądu wobec „ponad trzech lat” według Exit.al; przyjmujemy około 33 miesięcy.^15,18
• Ukraina: daty i sygnatury orzeczenia Wielkiej Izby Sądu Najwyższego nie podano w źródle; szczegółowych zaleceń CDL-AD(2020)039 nie zweryfikowano.^32,30
• Mołdawia: komunikat Rady Europy nie podaje numeru opinii Komisji Weneckiej z 21 czerwca 2019 r.³³
• Hiszpania: konstytucyjnej podstawy wymaganej większości dla CGPJ ani przebiegu wyboru prezesa TC w 2023 r. nie potwierdzono w pobranych źródłach; treść poprawek 61 i 62 znana ze źródła wtórnego.^54,55
• Włochy, Bułgaria, Węgry: numer przepisu o minimum 11 sędziów, sygnatura orzeczenia z 9 lipca 2024 r. i paragrafy CDL-AD(2013)012 pozostają niezweryfikowane.^41,50,36
• Niemcy: daty ogłoszenia zmiany w dzienniku ustaw i dokładnego brzmienia nowego art. 93 ust. 2 nie pobrano.^58,60
• ETPC i TSUE: paragrafów wyroków Ástráðsson i Xero Flor nie potwierdzono w HUDOC, pełnego tekstu C-448/23 nie pobrano, a stan nadzoru Komitetu Ministrów na październik 2026 r. jest nieznany.^1,72,14
• Rumunia: tekst opinii raz podaje datę uchwały nr 6 jako 21 września, a dwukrotnie jako 21 sierpnia 2012 r.; zgodnie z chronologią przyjmujemy 21 sierpnia.⁵
• Rozbieżność między notatkami: notatka porównawcza wskazuje nowszą opinię Komisji o kompetencjach Prezydenta przy ślubowaniu jako nieustaloną (prawdopodobnie z 2025 r.), a notatka o 2026 r. identyfikuje ten sam dokument jako CDL-AD(2026)031 z 13 października 2026 r.; przyjmujemy wersję lepiej udokumentowaną, czyli drugą.^84,22
• Rozbieżność między notatkami co do tej opinii: notatka o tekstach prawnych podaje 148. sesję plenarną i wniosek z 29 czerwca, a notatka o 2026 r. uznaje numer sesji i datę wniosku za niezweryfikowane.^85,23
• Rozbieżność między notatkami co do CDL-AD(2020)010: notatka o 2026 r. podaje, że ślubowanie przed notariuszem uznano za wadliwe, bo spór o procedurę wyboru był nierozstrzygnięty, a notatka porównawcza – że dlatego, iż ślubowanie przed prezydentem jest konstytucyjną przesłanką objęcia urzędu; przyjmujemy wersję notatki porównawczej, opartą na komunikacie Rady Europy.^4,16
• C-448/23: notatka porównawcza opisuje naruszenie jako dotyczące powołania Prezesa TK w grudniu 2016 r., a notatka o tekstach prawnych – jako nieprawidłowości przy przedstawieniu kandydatki; pełnego tekstu wyroku nie pobrano.^72,73
• Poza badaniem pozostały Chorwacja, Litwa i Portugalia.